FLORA NICOMEDIAE • EUXINE-LEVANT

Nasıl tanırım?

Yaprak ayasının alt yüzeyin çıplak, tacın pembemsi mor renkli ve yumurtalığın çıplak olması ayırt edici özelliğidir.

ALEMPlantae

TAKIMEricales

FAMİLYAEricaceae

CİNSRhododendron

Habitat

Çalılık, kayalık yamaç, orman

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Mart – Ağustos

Arazi notu

08 Haziran 2025 • Kartepe • 1500 m • Orman

Bilgi

Britanya Adaları’nın en zararlı istilacı türüdür. Britanya’da 827.000 hektarlık bir alanı istila ettiği raporlanmıştır.
Yaprakları ve çiçekleri o kadar zehirlidir ki ormandaki geyikler, keçiler veya böcekler bu bitkiyi kesinlikle yemez. Üstelik dökülen yaprakları toprağa karıştığında, diğer bitki tohumlarının çimlenmesini engelleyen kimyasallar salgılar (allelopati).

Folklor

Bitkiden yapılan bir ilaç kalp ve dolaşım bozukluklarını tedavi etmek için kullanılmıştır.
Alttürü subsp. baeticum, anavatanında oldukça izole bir bölgede, İber yarımadasında bulunmaktadır.

Dikkat

Yaprak ve polenlerin zehirli olduğu rapor edilmektedir.
Rhododendron çiçeklerinin nektarından beslenen arıların ürettiği deli bal, içindeki grayanotoksin maddesi nedeniyle insanı halüsinasyonlara sürükleyebilir. Bal, kalp atışını yavaşlatır (bradikardi), tansiyonu düşürür, baş dönmesi, bulantı ve terlemeye neden olur. Semptomlar tüketimden 5 dakika ile 5 saat arasında ortaya çıkar.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca gül ağacı anlamına gelir. Çiçek yapısının Rosa (gül) cinsini andırmasına atıftır. Epitet Latince Pontus anlamına gelir. Atfın kaynağına aşağıda değinilmiştir. Joseph Pitton de Tournefort türü “Chamaerhododendros pontica maxima, folio laurocerasi” olarak kaydetmiştir.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 5 ila 10 metre büyüyebilen bir çalıdır. Sık dallıdır. Yapraklar herdem yeşil, 6 ila 18 cm uzunluğunda ve 2 ila 5 cm genişliğindedir. Çiçekler 3,5 ila 5 cm çapında, menekşe mor renkli ve sıklıkla küçük yeşilimsi sarı beneklidir.

Çiçek kurulu 5 ila 20 arası çiçekten oluşur. Çiçek sapı 1,3 ila 7 cm uzunluğundadır. Aya 2 ila 2,5 cm uzunluğunda, genellikle tüysüzdür. Bırahte ve ikincil bırahte 2,5 ila 3,5 cm uzunluğundadır. Taç çan biçimindedir. 10 adet ercik görülür.

Dilimizde kumar, komar gülü, orman gülü, avu, mor çiçekli ormangülü, kafil, kaful, kara ağu ve zelenika adları ile bilinmektedir.

Tarihi

Bitkilerin doğrudan savaşla ilişkilendirilmesi ve hatta doğrudan bir savaş aracı olarak kullanılması söz konusu ise, bu durumda başrole layık olan kesin bir biçimde kumar bitkisidir. Bu bitki, kitlesel biçimde biyolojik savaş unsuru olarak kullanılan ilk bitkidir. Ancak bu konudaki örneklere geçmeden önce bitkiyi biraz tanıyalım: Rhododendron ponticum, 10 metreye kadar boylanabilen iri bir çalı türüdür. 1,5 ila 2,5 cm. çapında, çan biçiminde, morumsu pembe çiçekleri mart ayından ağustos ayına kadar görülebilmektedir. Bitki genellikle Fagus orientalis domisyonundaki ormanlık alanlarda; deniz seviyesinden 2000 metrenin üzerindeki rakımlara kadar sık koloniler halinde; Balkanlar, Kafkasya, Gürcistan ve Lübnan’a kadar geniş bir coğrafyada yayılış gösterir.

Cins adı Rhododendron, Yunanca “gül” ve “ağaç” kelimelerinden oluşturulmuş bir terkip olup, Türkçe’de bu terkibe benzer biçimde ‘orman gülü’ olarak bilinir. Uluslararası yaygın adı ise cins adı ile aynıdır. Tür epiteti, birincil olarak bitkinin doğal yayılış alanlarından olan kadim Pontus bölgesine işaret eder. İkincil olarak ise aşağıdaki açıklayacağımız bağlantı nedeniyle Pontus kralı Mithridatis’e izafe edilmektedir. Cins ve tür ilk defa ikili adlandırma (binominal nomenculature) sisteminin kurucusu Carl von Linneaus tarafından literatüre alınmıştır: “Rhododendron ponticum foliis nitidis lanceolatis utrinque glabris, racemis terminalibus. Chamaerhododendros pontica maxima, folio laurocerasi. Habitat in Oriente, Gibraltariae subhumidis umbrosis. Folia Pruni Laurocerasi, perennia, acuta: Petiolis breavibus, glabris. Racemus terminalis, longitudine pedicellorum f. Foliorum; Pedicellis alternis, nudis. Calyx minutissimus. Corolla campanulata, magnitudine. Nerii, purpurea. Stamina declinata, longitudine corollae.”

Delibal

Bitkinin çiçek ve yaprakları, insanlar için zehirli olan grayanotoxin toksini barındırır. Bitkiden elde edilen bal Türkiye’nin Karadeniz bölgesinde ‘delibal’ (mad honey) olarak bilinir. Bu bal, kestane balından bir parça daha koyu renkte olmakla birlikte kahverengi ve acıdır. Tüketildiğinde boğazda yanmaya neden olur. En çok görülen belirtileri ise bulantı ve kusmadır. Bununla birlikte bu baldan zehirlenme vakalarında ölüm hadiselerine nadiren rastlanır.

Bitkinin insanlar üzerindeki etkisi ile ilgili ilk yazılı kaynak M.Ö. 400 dolaylarına tarihlenmektedir. Ahameniş İmparatorluğu’nda yaşanan taht kavgasında Kyros ve II. Artakserhas arasında meydana gelen Cunaxa Savaşı’na Kyros safında katılan paralı 10.000 kişilik Yunan ordusu, Karadeniz sahilinde bulunan Makronlarla anlaşarak, adı antikçağda zehirli bitkilerle özdeşleşmiş Media’nın ülkesi Kolhis’e geçer ve burada Kolhis ordusu tarafından karşılanır. Ancak iki ordu savaşmaz. Yunanlar Trabzon’a doğru giderken yol üstünde bulunan bir köye ulaştıklarında kovanlarda bulunan balı tüketirler. İshal ve kusma vakaları görülür, nihayetinde ordunun tamamı savaşamayacak hale gelir. Ordu, ancak olayın dördüncü günü tekrar harekete geçebilir. Savaşa bizzat katılan Xenophon; baldan az miktar tüketen askerlerin sarhoş gibi davrandıklarını, çok tüketenlerin ise can çekişiyor gibi göründüklerini ifade etmektedir.

Biyolojik savaş

Aristo’nun, R. ponticum ile ilgili aktardıkları (doğrusu, duydukları!) Xenophon’un aktardığı ile örtüşür. O’na göre; Pontus bölgesindeki Trabzon şehrinde bulunan güçlü kokulu bir bal, tüketildiğinde sağlıklı bir insanı çılgına çevirmektedir.

Plinius, yayılış alanı olarak Heraclea Pontica (günümüzde Ereğli) olarak verdiği R. ponticum’dan arıların zehirli bir bal ürettiklerini, bitkinin buradaki adının “aegolethron” (keçi yok eden/keçi öldüren) olduğunu ve adına uygun bir biçimde hem keçi hem de sığırlar için ölümcül olduğunu kaydeder. Plinius, delibal ile normal bal arasındaki farkı da açıklar. O’na göre delibal; bahar yağmurlarından sonra solan çiçeklerden arılara tarafından elde edilir. Bu bal koyu değildir ve rengi kırmızıya yakındır. Tuhaf bir kokusu vardır ve hapşırığa neden olur, ayrıca hazmı daha zordur. Plinius, bu baldan elde edilen şarabın olgunlaştıktan sonra zararsız olduğunu ve hatta cilde iyi geldiğini de kaydetmektedir.

Bitkinin tarihte bıraktığı en önemli izi ise Strabo’nun Coğrafya adlı eserinde görürüz. Roma Cumhuriyeti ile Pontus Krallığı arasında MÖ 73 – MÖ 63 yılları arasında meydana gelen ve Roma Cumhuriyeti’nin zaferi ile sonuçlanan Üçüncü Mithridatis Savaşı esnasında bitki bir biyolojik silah olarak kullanılmıştır. Pontus kralı VI. Mithridates, küçük yaşından itibaren suikast tehdidi nedeniyle zehirlere ilgi duymuş ve zehirlerin insanlar üzerindeki etkilerini saptayabilmek için bunları köleler, suçlular ve savaş esirleri üzerinde denemiştir. Bu bilginin bir karşılığı olarak; Gnaeus Pompeius Magnus’un emrindeki Roma ordusunun üç manipulusu Mosçiçi/Moschian Dağları (günümüzde Yalnızçam Dağları) civarından geçerken, Strabo’nun ismini Heptacometae olarak belirttiği Trapezus (günümüzde Trabzon) ile Pharnacia (günümüzde Giresun) arasındaki bölgede yaşayan yerel kabile tarafından yol boyuna içinde bal olan kâseler konulmuş, bunları tüketen askerler savaşamaz hâle geldiklerinde de kolaylıkla yok edilmişlerdir.

Mithridatis tarafından keşfedildiğine inanılan diğer bitkiler ise Erythronium dens-canis, Agrimonia eupatoria, Eupatorium cannabinum ve Stachys germanica’dır.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Rhododendron ponticum (Kumar)