FLORA NICOMEDIAE • EURASIA-NORTHERN AFRICA

Nasıl tanırım?

Bitkinin odunsu olmaması, bırahtelerin gövde yapraklarına benzer, kılıfın üçgensi ila dikdörgensi ve çiçek örtüsü tüpünün loblardan çok daha küçük olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMCaryophyllales

FAMİLYAPolygonaceae

CİNSPolygonum

Habitat

Yol kenarı, tahrip edilmiş arazi, çayır

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Temmuz – Kasım

Arazi notu

24 Eylül 2023 • İzmit • 110 m • Yol kenarı

Bilgi

Türkçe yaygın adı olan madımak, Ermenice (մատիտեղ) kökenlidir ve aynı şekilde Polygonum cinsinin genel adıdır.
Topraktaki kurşun, çinko ve kadmiyum gibi ağır metalleri toplayabilir ve kirli toprakları temizleyebilir.

Folklor

Bitkinin tohumlarının Demir Çağ’da tüketildiği bilinmektedir. Genç yaprak, tohum ve sürgünler çiğ ya da pişirilerek tüketilebilir. Çinko bakımından zengindirler. Tohumları çeşitli hamur işlerinin yapımında kullanılmıştır. Bitkiden mavi, sarı ve yeşil renkli boya elde edilmektedir. Etkili bir büzücü ve idrar söktürücüdür. Dizanteri ve hemoroit tedavisinde kullanılmıştır. Çeşitli akciğer rahatsızlıklarında etkilidir. Solunum şikayetlerinde başvurulmuştur. Parazit düşürücü, kalbi güçlendirici, ateş düşürücü, kan durdurucu, taş düşürücü ve yara iyileştiricidir. Kanama, yara ve ishal tedavisinde kullanılmıştır. Yapraklar idrar söktürücü ve yumuşatıcıdır. Ayrıca burun kanamasını durdurmak için buruna uygulanır.

Dikkat

Bazı kaynaklara göre dünyanın en yaygın yayılışa sahip ikinci türüdür ve günümüzde Antarktika hariç tüm kıtalarda bulunmaktadır.
Ağız gargarası ve soğuk algınlığı için 1 hafta, idrar yolu rahatsızlıkları için ise 2 haftadan fazla kullanılmamalıdır. 12 yaş altı çocuklarda ve hamilelerde kullanımı önerilmemektedir.
Hayvan yemi olarak değerlidir, ancak bazı hayvanlarda enterite neden olabilir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca çok boğumlu anlamına gelir. Cinsin çok sayıdaki eklemli yapısına işaret eder. Beri taraftan çok tohumlu anlamını da vermesi muhtemeldir. Cins tohum bakımından hayli üretkendir. Epitet Latince kuşla ilgili anlamına gelir. Bitki çok sayıda tohum üretir ve bu tohumlar çoğu kuş türü tarafından sevilerek tüketilir.

BİLİMSEL TANIM

Yarı dik gövdesi ile 10 ila 40 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde sürünücü ve tabandan itibaren çok dallıdır. Yapraklar tüysüz ve kısa saplıdır. Yaprak ayası mızraksı ya da darca eliptik, 1 ila 4 cm uzunluğunda, 3 ila 12 mm genişliğinde, iki yüzeyi de çıplak, kenarları düz ve ucu sivri ya da küttür. Okreanın alt kısmı kahverengi ve üst kısmı beyaz ya da tamamı kahverengi, zarsı ve damarlıdır.

Çiçekler okrea başına 1 ila 5 adettir. Çiçek sapı ince olup ucu eklemlidir. Çiçek örtüsü yeşil olup beyaz ya da pembe kenarlıdır. Tepaller eliptik ve 2 ila 2,5 mm uzunluğundadır. Boyuncuk üç adet ve kısadır.

Tepecik top başlıdır. Kapçık yumurtamsı, üç köşeli ve koyu kahverengidir. Dilimizde kuşekmeği, çoban değneği, eşek madımağı, kadımalak, keçimemesi, köy otu, kurtpençesi ve madımağın oynaşı adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Bitkiler için kullanılan Arapça ‘asâ el-râ’î (عصا الراعي) ve Türkçe çoban degneği (چوبان دگنكى) ile çoban ağacı (چوبان اغاجی) isimleri, Latince virga pastoris tamlamasından çekilmiş gözükmektedir. Ancak virga pastoris başka bir bitkinin geleneksel adıdır: Dipsacus fullonum. Polygonum aviculare, sürünücü, otsu bir bitkidir ve sopa, ağaç ya da değnek ile bağdaştırılması mümkün değildir. Aynı şekilde Hippuris vulgaris de, sulak alanlarda yetişen at kuyruğuna benzeyen ve sopa işlevine sahip olmayan bir bitkidir. Beri taraftan virga kelimesi Latincede taze sürgün anlamını da verir. Bu da bitkilerin sürgünlerinin çobanlar tarafından tüketilmiş olmasına işaret edebilir. Bu durumda da hem Arapça hem de Türkçe isimdeki ağaç ve değnek kelimeleri virga kelimesinin hatalı yorumlanmasından kaynaklı olacaktır. Diğer bir olasılık ise, çobanın karnını doyurması nedeniyle onun açlıktan yere yıkılmasını engellemesi üzerine bir mecaz kurulmuş olabilir. Metinlerimizde bitkinin Süryanicedeki karşılığı olan batbât (بطباط) adı da kullanılmıştır.

Halîmî’ye göre de bitkinin adı ile çoban arasında kurulan bağlantı, bitkinin asa olarak kullanılması değil, açlığını bastırmak için tüketmesi nedeniyledir. Ona göre bitkinin diğer adları berisyân dâru, matutak, ‘asâu’r-ra’î ve mişâydır. Dioscorides, erkeğinin kan tükürme, ateş, aşırı âdet kanaması, kulak rahatsızlıkları, cinsel organ yaraları, kan kusma, uçuk, cilt iltihabı, zehirli canlı ısırması ve ağrılı idrar vakalarında kullanıldığını, yara iyileştirici ve idrar söktürücü olarak yararlanıldığını; dişisinin de aynı amaçlarla kullanıldığını yazmıştır.

Erkeği ve dişisi olduğu belirtilen bitkilerin, idrar yolu hastalıkları, kulak rahatsızlıkları, göz rahatsızlıkları, burun rahatsızlıkları, diş rahatsızlıkları, dil rahatsızlıkları, sıtma, vücutta karıncalanma, kan tükürme, ishal ve zehirli hayvan sokması vakalarında kullanıldığı, iltihap giderici olarak faydalanıldığı belirtilmiştir.

Antikçağ

Köpekdişi otuna benzer biçimde sürünücü olan ve gövdesinde çok sayıda boğumu olan bir bitkidir. Yaprakları sedefotu yapraklarına benzer ancak daha uzundur. Çiçekler yaprak koltuklarından çıkar, beyaz ya da mor renklidir. Büzücü ve serinleticidir. Suyu içilirse kan tükürme, ishal, kolera ve idrar güçlüğü vakalarında etkilidir. Şarapla içilirse vahşi hayvanlar tarafından ısırılanlar ile ateşi olanlara yardımcı olur. Rahim ağzına yerleştirilirse beyaz akıntıyı keser. Kulak ağrısını dindirir ve iltihapları giderir. Şarapla kaynatılıp balla alınırsa genital bölge yaraları için en etkili ilaçtır. Yaprakları sarılırsa yılancık, mide ekşimesi, kan tükürme, zona, iltihap, şişlik ve taze yaralara faydalıdır. DI 4-4.

Bu maddeye Hippuris vulgaris taksonu da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.275-276.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Polygonum aviculare (Kuşekmeği)