Ophrys sphegodes subsp. catalcana (Çatalca salebi)

Hüseyin Doğan avatarı
Ophrys sphegodes subsp. catalcana
🌿 Nasıl tanırım?

Kocaeli’ndeki tek endemik arı orkidesi türüdür, oldukça boyludur ve sadece tek noktadan bilinmektedir. Teşhis için en kolay yöntem oldukça karakteristik olan dudak desenlerinin incelenmesidir. Ancak bu cinste tür teşhisinin oldukça zorlayıcı olduğunu da ekleyelim.

Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

Tanımı

Genellikle 20 ila 50 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde sağlam, dik ve açık yeşil ila sarımsı yeşil renklidir. Yapraklar özellikle gövdenin alt bölümünde küme halinde, koyu yeşil ila mavimsi yeşil renkli, genellikle hafif gümüşî bir tona sahiptir. Alttaki yapraklar genişçe mızraksı ila mızraksı, gövde tabanındaki rozette kümelenmiş, tabana uzanmış ya da eğik olarak yukarı bakar konumdadırlar. Ortadaki yapraklar genişçe mızraksı, eğik olarak yukarıya doğru bakarlar ya da bazen aşağıya doğru kıvrılırlar. Üstteki yapraklar şeritsi-mızraksı olup bırahte benzeri yapraklarla birleşirler ve çiçek durumuna uzanmazlar. Çiçek durumu gevşek ila hayli uzatılmış ve 3 ila 14 arası sayıda çiçek bulundurur.

Çiçekler orta büyüklükte olup, eksenden eğik biçimde çıkıntı yaparlar. Bırahte açık yeşil ila yeşil renkli, kıvrık, yumurtalıktan daha uzun ve dik bir şekilde yukarı doğru eğiktir. Yanal çanak yapraklar yumurtamsı-mızraksı ila genişçe mızraksı, yeşil ila sarımsı yeşil renkli, yatay olarak hafifçe öne doğru eğimli ve en alttaki yarısı genellikle güçlü kırmızımsı ila menekşe rengine sahiptir. Ortadaki çanak yaprak mızraksı, yanal çanak yapraklardan daha dar, dik ya da güçlü bir şekilde öne doğru eğilmiştir. Taç yapraklar üçgensi-mızraksı ila mızraksı, kenarları hafifçe dalgalı, sarımsı yeşil ila koyu sarı renkli, merkezde zayıf damarlı ve yanal çanak yaprakların uzunluğunun yaklaşık üçte ikisi uzunluktadır. Labellum genişçe yumurtamsı ya da yuvarlak karemsi, bölünmemiş, düz, yumrulu, güçlü biçimde kemerli, kenarlarında tüylü ve kırmızımsı kahverengi ila koyu kahverengidir. Labellumun kenarı genellikle dar ve açık kahverengi bir çizgi ile çevrilidir. Dilimizde çatalca salebi adı ile bilinmektedir.

💡 Biliyor muydunuz?

Kumlu ve kuru toprakları tercih eden madenci arı (Andrena nigroaenea) tarafından tozlanır. Bitki tozlaşma için dişi madenci arıların kokusuna taklit eder ve böylece erkekleri kendine çeker.

Dudağın ortasındaki parlak leke H veya Pi (π) harfine benzer. Bu parlak alan, güneş ışığında dişi bir böceğin kanat yansımasını taklit ederek erkek böcekleri kendine çeker.

🌐 Etimoloji

Yunanca kaş anlamına gelir. Çiçeklerin kenarları belirgin biçimde tüylüdür. Diğer görüş ise Roma uygarlığında kadınların kaşlarını karartmak için bu bitkileri kullanmaları ile ilgilidir. Plinius, bitkileri Roma’da kadınların kaşlarını karartmak için kullandıklarını yazar. Epitet Antik Yunanca yabanarısına benziyor anlamına gelir. Türün çiçek yapısının zarkanatlı cinsi olan Sphex cinsini andırmasına işaret eder. Alttür epiteti ise Latince Çatalca (İstanbul) anlamına gelir. Türün tip yerine işaret eder.

FLORA NICOMEDIAE • TÜRKİYE • ENDEMIC TAXA

Biyocoğrafik dağılım ve ekolojik profil

🌍 Coğrafi Dağılım

Bu tür, sadece Kocaeli ve İstanbul'dan bilinmektedir.

🧬 Takson Kartı

Alem Plantae
Takım Asparagales
Familya Orchidaceae
Tür

🌱 Ekolojik Profil

🌍 Habitat

Çalılık, makilik, ormanlık alan sınırı, çayırlar

🌱 Yaşam formu

Geofit

🌸 Çiçeklenme

Mart – Mayıs

📍 Arazi notu

06 Mayıs 2025 • Gebze • 70 m • Çayır

🗺️ Türkiye gözlemleri

🗣 Folklor

Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.

Dudak üzerindeki desenler örümceği andırdığı için örümcek orkidesi adıyla da bilinmektedir.

⚠️ Dikkat

Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.

Bu taksonun nesli kritik düzeyde tehdit altındadır. Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.

Fotoğrafları

🌱️ Uyarı

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Leave a Comment

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir