İçeriğe geç
Anasayfa » Iris pseudacorus (Bataklık süseni)

Iris pseudacorus (Bataklık süseni)

FLORA NICOMEDIAE • EUROPE-TURKISTAN

Nasıl tanırım?

Rizomlu, dış tepalin çıplak ve çiçek örtüsü tüpünün 3 santimetreden kısa olması ayırt edici özelliğidir. Kocaeli’nde çiçekleri tamamen sarı olan ve daima sulak alanlarda görülen tek süsen türüdür. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae
FAMİLYAIridaceae
CİNSIris

Habitat

Sulak alan

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Nisan – Mayıs

Arazi notu

13 Mayıs 2023 • Kandıra • 1 m • Deniz kıyısı

Bilgi

Nitrojen ve fosfor gibi maddeleri köklerine toplayarak suyu temizleme özelliği nedeniyle sulak alan sınırlarına dikilmektedir.
Rizomlar her yıl on adede kadar yeni bitki oluşturabilir ve yatay olarak genişleyerek sık ve yoğun koloniler kurar. Bu nedenle doğal bitkisi olmadığı bölgelerde istilacı haline gelir. Ayrıca tohumların üzeri mantarımsı bir doku ile kaplıdır. Bu sayede bir tıpa gibi 2 aya kadar suyun üzerinde kalabilirler. Doğal bitkisi olduğu bölgelerde ise dalgaların toprağı aşındırmasını ve çamurlu kıyıların çökmesini engelleyen canlı bir istinat duvarı görevi görür.
Efsaneye göre I. Clovis, bitkinin yalnızca sığ sularda yetiştiğini bildiğinden, su basmış ovalarda bataklık süsenin büyüyen alanlardan geçerek ordusuyla ilerledi. Bunu bilmeyen rakipleri onu izlemeye çalışırken bataklıkta mahsur kaldı. Fransa monarşisinin sembolü olan Fleur-de-lis’in bu olaya bir gönderme olduğu öne sürülmektedir.

Folklor

Kavrulmuş tohumlarından kahve elde edilmiştir. Çiçeklerinden sarı, kökten kahverengi boya, kökünden mürekkep elde edilmiştir. Taze rizomlar büzücü, müshil, adet söktürücü, diş ağrısı giderici ve kusturucu olarak kullanılmıştır.
Dilimizdeki süsen adı Süryanice kaynaklıdır ancak gerçekte Lilium (zambak) cinsi için saklanmıştır. Aslında neredeyse eski uygarlıkların (Mısır, Yunan, Pers, vs.) tamamında süsen farklı formlarla zambak için kullanılan ortak bir isimdir. Öte yandan bu uygarlıkların yazınlarında yer yer modern Lilium ve Iris cinslerine ait bitkiler aynı bölümlerde değerlendirildiğinden Iris cinsi dilimize süsen olarak yerleşmiştir. Açıkçası bu isim tartışmasını zambak için de ayrıca yapmamız gerekmektedir.

Dikkat

Bazı insanlarda cilt tahrişi ve alerjiye neden olabileceği rapor edilmiştir. Yaprak ve kökleri zehirlidir ve yutulmaları halinde bir dizi mide sorununa yol açabilirler.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adını Iris’ten almıştır. Hesiodos, Iris’in gökkuşağını simgelediğini, bu nedenle yer ile gök ya da diğer bir deyişle tanrılar ile insanların arasında bir köprü görevi gördüğünü kaydetmektedir. Doğallıkla Iris, tıpkı Hermes gibi tanrıların habercisidir. Çoğunlukla Hera’nın sürdüğü at arabasının arkasında oturur bir biçimde resmedilmiş olan İris, birçok primitif kavimde görülen, gökkuşağının cennetle yeryüzü arasında bir iletişim görevi üstlendiği yönündeki inanışın kişiselleştirilmiş halidir. Çiçeklerinin yoğun renk varyasyonuna sahip olması nedeniyle gökkuşağı ile ilişkilendirmiştir. Epitet Antik Yunanca sahte Acorus anlamına gelir. Açık bir şekilde türün yapraklarının Acorus calamus (eğir) yapraklarına benzemesine işaret eder. İki tür de sulak alanlarda görülmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Acorus adulterinus”tur.

BİLİMSEL TANIM

70 ila 150 cm büyüyebilen bir bitkidir. Yapraklar diktir ve 90 cm uzunluğunda, 3 cm genişliğindedir. Çiçekler parlak sarı renklidir, 10 cm uzayabilirler. Meyvesi 4 ila 7 cm uzunluğunda bir kapsüldür ve birçok soluk kahverengi tohum barındırır.

Rizomları ve su yoluyla dağılan tohumları ile kolayca yayılmaktadır. Sucul bir bitki olmasına rağmen rizomlar kuru toprakta da hayatta kalabilmektedir.

Iris pseudacorus dilimizde bataklık süseni, yalancı eğir, kılıç otu, sarı süsen ve kelbaş adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Vecc (وج), egirin Sanskritçedeki karşılığı olan bac (बच)’dan bozmadır. Ancak bizim kaynaklarımızda vecc olarak gördüğümüz yerler, Dioscorides’in akaron (ἄκορον) maddesini takip etmiştir, bu nedenle vecc kullanımlarını bu madde içinde değerlendirdik. Karışıklık bitkinin bilimsel adında da kendini göstermektedir, pseudacarus kelimesi tam olarak sahte egir anlamını verir. İki bitki aynı habitatı paylaşırlar ve çiçeksiz dönemde görünümleri hayli yakındır. Metinlerimizde nadiren saru sûsen (صارو سوسن) adının da tercih edildiğini görmekteyiz. Halîmî’ye göre vecc ile egir aynı bitkidir.
Dioscorides, yapraklarının iris (ἶρις)’e benzediğini ancak kök yapısı ile ondan ayrıldığını aktarır. Kökün kokusu rahatsız edici ve tadı da keskindir. En iyi örnekleri Kolhis ve İç Anadolu bölgesinde yetişir. Rektum, göğüs ve karaciğer ağrısı ve fıtık vakalarında kullanılmış, idrar söktürücü ve spazm çözücü olarak faydalanılmıştır. Zehirli canlılar tarafından ısırılma durumlarında başvurulmuştur. Çeşitli kadın hastalıklarının tedavisi için banyo sularına eklenmiştir. Mesîh, diş ağrısı ve dizanteri vakalarında kullanıldığını, cildi temizlediğini ve cinsel arzuyu uyandırdığını belirtmiştir.
Anadolu’da, göğüs ve karaciğer ağrısı, idrar yolu sorunları, zehirli hayvan sokması, diş ağrısı, bağırsak ağrısı, nefes darlığı ve göz rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, ayrıca idrar söktürücü, cilt güzelleştirici ve cinsel haz arttırıcı olarak faydalanılmıştır.

Antikçağ

Sarı süsenin yaprakları süsenin yapraklarına benzer ancak daha darcadır. Kökü de, dolaşık olması ve aşağıya değil de yana doğru büyümesi dışında süsen köküne benzer. Kök beyaz renkli olup tadı keskindir ve kokusu da hoş değildir. Kalitelisi beyaz ve kalın, henüz kurtlanmamış ve yoğun kokulu olandır. Kök ısıtıcıdır. Bunun yanında kaynatılarak suyu içildiğinde idrar söktürücü, yan ağrısı giderici, göğüs, karaciğer, kolik, yırtılma, dalak ve spazm şikâyetlerinde faydalıdır. Boğaz ağrısı çeken ve vahşi hayvan tarafından ısırılanlara verilir, ayrıca kadınsal şikâyetler için banyo suyuna eklenir. Kökün suyu katarakta uygulanır. Kök çeşitli panzehirlere eklenir. DI 1-2.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.706-707.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir