Galium aparine (Çobansüzgeci)

Hüseyin Doğan

1 Aralık 2025

Tanımı

Küçük kancalı tüyleri sayesinde, gövde ve dalları ile diğer bitkilere sarılarak uzar. Gövde köşeli ya da kare biçimlidir. Yapraklar basit, dar ters mızraksı ya da şeritsidir. Bunlar 6 ila 8 arası halkavi biçimde dizilidirler. Çiçekler küçük, yıldız biçimli, beyaz ila yeşil arası renklerdedir. Bunlar yaprak koltukları üzerinde, iki ya da üç tanesi grup halinde kümelenir. Küre biçimli meyvelerin dikenli kabukları vardır. Bunlar bir ila üç arası tohum barındırır. Kancalı tüyleri olan meyveler bu sayede kolayca yayılır. Dilimizde yoğurt otu, çobansüzgeci ve yapışkanotu adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Doğal olarak Asya, Kuzey Afrika ve Avrupa’da yayılış gösterir.🔗 Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Çayır, tarla ve yol kenarında görülmektedir. Umumiyetle nisan ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Takson kartı

Plantae (Bitkiler alemi)
Gentianales (Gentiyan takımı)
Rubiaceae (Kökboyagiller)
Galium (Yapışkanotu)

Galium aparine L.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca süt anlamına gelir. Galium verum‘un çiçekleri peynir yapımında kullanılmıştır ve muhtemelen atıf bunadır. Epitet Antik Yunanca yakalayan anlamına gelir. Açık bir şekilde türün hem diğer bitkilere sarılmasına hem de meyvelerinin diğer canlılara yapışarak dağılmasına işaret eder.

Kullanımı

Yaprak ve gövdeleri meyveler görünmeden hemen önce toplanırsa pişirilerek tüketilmektedir. Sebze içerikli çorbalara eklenmiştir. Meyveleri kurutulup öğütüldükten sonra kahve olarak kullanılmıştır. Bitki kurulduktan sonra demlenerek çay olarak içilmiştir. Kökünden kırmızı bir boya elde edilmiştir. Yaprakları kurutularak yastıkların içine konur. Bitki kurutularak çıra ikamesi olarak kullanılmıştır. Eldeki katranı çıkarmak için ovuşturulmuştur.

Geleneksel olarak çeşitli cilt hastalıkları, hafif yaralar ve yanıkların tedavisinde kullanılmıştır. Ayrıca zehirli ısırıkları ve sokmaları hafifletebileceği kaydedilmiştir. İdrar söktürücü etkisi vardır. Kökü hariç, değiştirici, iltihap giderici, iştah açıcı, büzücü, temizleyici, terletici, ateş düşürücü, tonik ve yara iyileştiricidir. Bunun yanında kaynatılarak uykusuzluk sorunlarında kullanılmıştır. Teması halinde hassas insanlarda dermatite neden olabileceği rapor edilmiştir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Balaskî (بلسكي), bitkinin Arapçadaki karşılığıdır.

Halîmî’ye göre kızıl boyaya benzer yaprakları olmakla birlikte boyut olarak ondan daha küçük olan, balaskî adı ile bilinen ve çobanların süt süzmek için kullandıkları bir bitkidir. Metinlerimizde bitki için, süt süzmek için kullanılmasına atfen çoban süzegi (چوبان سوزكى) adı da tercih edilmiştir. Dioscorides, bitkinin yapışıcı özelliği nedeniyle çobanların sütün içindeki kılları almak için kullandıklarını, kulak ağrısı, örümcek ve yılan ısırması vakalarında kullanıldığını yazmıştır.

Uzun yapraklarının boy yaprağına benzediği ve yuvarlak meyveleri olduğu kaydedilen bitki Anadolu’da, yılan sokması, kulak ağrısı ve sıraca vakalarında kullanılmış, süt süzmek için faydalanılmıştır.

Çok sayıda uzun, dört köşeli ve sert sürgünü olan, yaprakları kökboyası yapraklarına benzeyen, beyaz çiçekli ve yuvarlak tohumlu bir bitkidir. Bitki giysilere yapışır. Çobanlar sütün içindeki kılları almak için süzgeç olarak kullanır. Tohum, dal ve yapraklarından elde edilen su şarapla içilirse zehirli örümcek ve yılan tarafından ısırılanlara fayda sağlar. Damlatıldığında kulak ağrısını geçirir. Domuz yağı ile uygulanırsa şişlikleri dağıtır. DI 3-90.

Fotoğrafları