İçeriğe geç
Anasayfa » Cynara cardunculus (Enginar)

Cynara cardunculus (Enginar)

FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN

Nasıl tanırım?

Gövdenin kömeçlerin altındaki yapraksız bölümünün 1-4 cm uzunluğunda, yaprak bölümlerinin tabanında uzun dikenler ve filarilerin uzun dikenli olması ayırt edici özelliğidir.

ALEMPlantae
TAKIMAsterales
FAMİLYAAsteraceae
CİNSCynara

Habitat

Bahçe, tarla

Statü

Doğallaşmış

Çiçeklenme

Haziran – Temmuz

Arazi notu

13 Temmuz 2021 • Kandıra • 10 m • Tarla

Bilgi

Çiçekleri, Akdeniz havzasında peynir mayasına alternatif olarak kullanılır. Çiçeklerin içindeki güçlü proteolitik enzimler, sütü mükemmel bir şekilde pıhtılaştırır. Bugün Avrupa’nın en lüks ve tescilli bazı gurme koyun/keçi peynirleri geleneksel olarak sadece enginar çiçeği mayasıyla üretilmektedir.
Antik Roma’da Cynara türleri, elit zenginlerin sofralarını süsleyen çok pahalı bir lüks tüketim maddesiydi. Ancak bitkinin çok güçlü bir afrodizyak olduğuna inanıldığı için, kadınların enginar yemesi uzun süre toplumda hoş karşılanmamış ve hatta bazı dönemlerde yasaklanmıştır.

Folklor

Tomurcukların çiçek açmadan evvel hasat edilmesi önerilmiştir. Bunlar çiğ ya da pişirilerek tüketilmekte, ayrıca bitki çayı olarak da içilmektedir. Çiçekleri kurutularak peynir mayası olarak kullanılmıştır. Yapraklarından gri boya elde edilmiştir. Karaciğer ve safra kesesi işlevlerini geliştirir. Yapraklar idrar söktürücü, taş düşürücü, sindirim düzenleyici, safra söktürücü, antiromatizmal ve kolesterol seviyesinin artışını önleyicidir. Bunun yanında sarılık, hepatit ve diyabet tedavisinde başvurulmuştur.
Kurutulmuş dikenli çiçek başları kötü ruhları, cadıları ve vampirleri evden uzak tutmak için dış kapılara asılırdı. İnanışa göre, eve girmeye çalışan kötü bir varlık kapıdaki bu karmaşık diken yapısını gördüğünde tek tek telleri saymak zorunda kalır, sayarken vakit kaybeder ve şafak söküp güneş doğana kadar içeri giremezdi.

Dikkat

Bazı kişilerde alerjik reaksiyonlara neden olabileceği rapor edilmiştir.
Bir parça enginar yedikten hemen sonra bir yudum su içerseniz, suyun tadı ağzınıza tatlı gelecektir. Bunun nedeni bitkinin içinde bulunan cynarin adlı özel bir asittir. Cynarin, dilinizdeki tatlı reseptörlerini geçici olarak felç eder. Ardından su içtiğinizde bu madde dilinizden temizlenir, reseptörler aniden uyanır ve beyniniz suyun kendisini aşırı tatlıymış gibi algılar.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adını Aydın ilimizin açıklarındaki Kinaros (Ardıççık) adasından almaktadır ve geleneksel olarak enginar için kullanılmaktadır. Cinsin dilimizdeki adı olan enginar Yunanca ankinar (αγκινάρα) kelimesinden muharreftir. Bir diğer rivayete göre, kardeşi Posedion’u ziyarete giden Zeus, Kinaros adası sahilinde banyo yapan Cynara adlı bir kıza aşık olur. Kızın da karşılık vermesiyle onu tanrıça yaparak Olympos dağına götürür. Ancak bir zaman sonra kız hem kumalık hem de annesini özlemesi nedeniyle Zeus’tan izin almadan ailesini ziyarete gider. Bu davranışı Zeus’u öfkelendirir. Kızı sadece kalbi kalana kadar sıkar. En sonunda kalan kalbi de daha sonra adını alacak adaya atarak onu enginar çiçeğine çevirir. Denilir ki enginar çiçeğinin çevresinde sert ve dikenli yapraklar kalbi çevreleyerek onu korumaktadır.

BİLİMSEL TANIM

Halihazırda bazı kaynaklarda Cynara scolymus adı ile geçmektedir. Genellikle 80 ila 150 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Kök etlidir. Gövde çıplak ila yoğun ağsı-kaba tüylüdür.

Taban yaprakları 30 ila 200 cm uzunluğunda, kenarları derince 1 ila 2 teleksi loblu ya da bölünmüş, loblar dikdörtgensi ila mızraksı, kenarları düz ya da kabaca dişli, dişler ve loblar dikenli uçludur. İnvolukrum sıklıkla mor bezeli, 30 ila 15 mm uzunluğunda, 40 ila 150 mm genişliğindedir.

Filariler mızraksı ila genişçe yumurtamsıdır. Taç mavi ila mor ya da nadiren beyaz renkli ve 3 ila 5 cm uzunluğundadır. Kapçık 4 ila 8 mm uzunluğundadır. Sorguç 3 ila 4 cm uzunluğundadır. Cynara cardunculus dilimizde enginar adı ile bilinmektedir.

Epitet Antik Yunanca küçük diken anlamına gelir. Kelime enginarı tanımlamak için de kullanılmıştır.

Türk uygarlığı

Kenger (كنكر), özellikle C. cardunculus’un Antik Yunancadaki karşılığı olan kinara (κῐνάρᾱ)’dan muharreftir. Metinlerimizde bitkiler için kullanılan diğer isim olan harşef (حرشف) bitkilerin Arapçadaki karşılığıdır. Bitkiyi günümüzde enginar olarak biliyoruz. Antik Yunancadaki karşılığı anginara (αγγινάρα)’dan muharref incinârâ (َاينجينارا) adı, ayrıca reçinesi için Farsçadaki karşılığı olan kenkerzed (كنكرزد) ismi de kullanılmıştır. Halîmî’ye göre bitkinin adları kenger ve harşef, bitkiden elde edilen reçinenin adları ise kenger sakızı ve kenger-zeddir. Dioscorides, koltuk altı ve vücuttaki kötü kokuyu gidermek için kullanıldığını; Râzî, idrar söktürücü ve gaz giderici etkisi olduğunu yazmıştır. Anadolu’da, astım ve yanık tedavisinde kullanılmış, ter kokusu giderici, kusturucu, idrar söktürücü, bit öldürücü ve cinsel istek arttırıcı olarak faydalanılmıştır. Bitki bir atasözümüzde de şöyle geçmektedir: “Sikem ol kengeli kim götüm acıda”.
Yetiştirilmesi son derece kârlı bir bitkidir. Kartaca ve Corduba’da yetiştirilir ve dört ayaklı otçulların bu bitkiden uzak durması bir avantajdır. Kefekimyonu kökü ile kimyon eklenerek oksimelde saklanır. PL 19-43.
İki türü vardır; ilki yapraklar belirdiğinde çok sayıda sap gönderir, diğeri ise kalın olan tek gövdeye sahiptir. İkisinin de yaprakları dikenle kaplıdır ve çiçek başları dikenlerle çevrilidir. İkincisi mor bir çiçek açar ancak bu kısa sürede rüzgârla taşınan beyaza döner (sorguçlardan bahsediyor), Yunanlar buna scolymos der. Çiçek açmadan önce toplanan bu bitki, dövülüp ezildikten sonra suyu toplanır ve başa uygulanırsa saçkıran nedeniyle dökülen saçları geri getirir. Suda haşlanan kökünün susuzluğa neden olduğu söylenir. Mideyi güçlendirir. Eğer söyleyenlere inanacak olursak, rahim üzerinde erkek çocuk olmasını sağlayacak etkileri vardır. Bunu Glaucias da yazmıştır. Bu bitkilerden sızan su nefese hoşluk verir. PL 20-99.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.475-476.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir