İçeriğe geç
Anasayfa » Nerium oleander (Zakkum)

Nerium oleander (Zakkum)

FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN-SOUTHERN ASIA

Nasıl tanırım?

Dik çalı habitusu, yaprakların 6-30 cm uzunluğunda ve tacın boğazında belirgin kesikli tırnakların olması ayırt edici özelliğidir.

ALEMPlantae
FAMİLYAApocynaceae
CİNSNerium

Habitat

Dere kenarı, sulak alan, yol kenarı

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Nisan – Eylül

Arazi notu

07 Eylül 2020 • İzmit • 350 m • Yol kenarı

Bilgi

Cinsin Türkçe adı olan zakkum Arapça orijinlidir ve Kur’an’da da acı meyveli cehennem ağacı olarak tasvir edilmiştir. Beri taraftan bitkinin (acı olsa bile) yenilebilir bir meyvesinden söz edilemez. Klasik metinlerde bu bitki için kullanılan isimler arasında zakkum kelimesi yoktur. Onun yerine harzehre, difla, ağu ağacı gibi isimler kullanılmıştır. Bu durumda bitkinin adı belirsiz bir şekilde zakkuma dönüşmüştür. Bunda muhtemelen bitkinin hayli zehirli olması etkili olmuştur. Zakkum kelimesi ile gerçekten de acı meyveli olan Arabistan ile Ortadoğu’ya özgü Balanites aegyptiaca (Çöl hurması) kastedilmiş olabilir.
Çiçekleri hoş kokuludur. Ancak çiçeklerin içinde hiç nektar (balözü) yoktur. Çiçek rengini ve kokusunu gerçek sanıp çiçeğe konan arılar, hiçbir ödül (nektar) alamadan polenleri yüklenip çıkarlar.
Otoyolların orta refüjleri zakkum dikilmesinin 3 nedeni vardır. 1. Kuraklığa, egzoz dumanına ve şehir kirliliğine dayanıklıdır. 2. Gece sürüşlerinde karşı şeritten gelen araçların uzun far ışıklarını yoğun yaprak yapısıyla perdeler. 3. Esnek ve güçlü gövde yapısı sayesinde, kontrolden çıkan araçlar için doğal ve yumuşak bir hava yastığı görevi görerek kazalardaki ölüm oranını azaltır.

Folklor

İdrar söktürücü, terletici, kusturucu, hapşırtıcı, balgam söktürücü ve kalp kuvvetlendiricidir. Bunun yanında uyuza karşı etkilidir. Kökü güçlü bir çözücüdür. Ayrıca bitkinin antikanser özelliklere sahip olduğu rapor edilmiştir. Fare zehri, parazit ve böcek öldürücü olarak kullanılmaktadır.
Bitki ile ilgili mitolojide Hero ve Leander’in hikayesinde belirsiz bir referans vardır. Buna göre Çanakalle boğazının Anadolu yakasında bulunan Leander, Rumeli yakasında bulunan Hero adlı bir kıza aşık olmuş ve sevdiği kızı görmek için her gece boğazı yüzerek karşıya geçiyormuş. Hero da bu aşka karşılık vermiş ve Leander’ın yolunu bulabilmesi için bir ışık yakarmış. Ancak fırtınalı bir gece Leander boğazı geçmeyi başaramamış ve sabaha karşı cesedi sahile vurmuş. Hero, sevgilisinin cesedini sahilde, elinde bir zakkum çiçeğini tutarken bulmuş.
ABD’nin 1945 yılında Hiroşima’ya atom bombası atmasını takip eden 75 yıl boyunca hiçbir bitkinin yetişemeyeceği öngörülmüştü. Ancak ABD saldırısının ardından, radyoaktif küllerin arasından filizlenip ilk çiçek açan bitki zakkum oldu.

Dikkat

Bitki âleminin en güçlü kardiyak glikozitlerini (özellikle oleandrin) içerir. Bitkinin sadece çiçekleri veya yaprakları değil, dalları, kökü, özsuyu ve hatta kurumuş yaprakları bile son derece zehirlidir. Tek bir zakkum yaprağının çiğnenip yutulması, yetişkin bir insanı veya evcil hayvanı kalbini durdurarak öldürebilecek güçtedir. Belirtiler kusma, mide bulantısı, aşırı salya salgılama, karın ağrısı ve kanlı ishaldir. Zehir, yapraklar kurutulduğunda bile ortadan kalkmaz, bu nedenle otçul hayvanlara otlatılmamalıdır, az miktarda bir tüketim bile ölümcüldür.
Odununun yanmasıyla çıkan duman ve buhar bile yüksek oranda zehirlidir. Bu dumanı solumak ciddi zehirlenmelere, körlüğe ve solunum felcine yol açabilir.
Rivayete göre, Napolyon Bonapart’ın (bazı kaynaklarda Büyük İskender) İspanya seferi sırasında askerleri, etrafta bolca bulunan zakkum dallarını şiş olarak kullanıp etlerini ateş üzerinde pişirmişlerdir. Ertesi sabah, zakkumun içindeki zehirli özsu ete geçtiği için askerlerin büyük bir kısmı uykularında hayatını kaybetmiştir.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca su anlamına gelir. Günümüzdeki yayılış alanının aksine, zakkumun doğal habitatı dere kenarlarıdır. Epitet Antik Yunanca her dem yeşil anlamına gelir. Bitkinin yılın tamamında yapraklarını korumasına işaret eder. Diğer olasılık ise bitkinin zeytin (olea) ile benzerliğinin kastedildiğidir. Her durumda iki bitki de her dem yeşildir.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 2 ila 6 metre büyüyebilen bir bitkidir. Gövdeler dik, koyu renkli ve silindir şeklindedir. Yaprakları mızrak şeklinde, kısa saplı, 5 ila 20 cm uzunluğunda, 1 ila 3,5 cm genişliğinde, derimsi, sivri ila sipsivri uçlu ve karşılıklı veya üçlü dairesel durumlarda dizilmiştir.

Çiçekler, yalancı şemsiye durumunda toplanmış, güzel kokulu ve pembe, beyaz ve kırmızı renklidir. Folikül silindirik ve 10 ila 20 cm uzunluğundadır. Tohumlar diködrtgensidir.

Dilimizde zakkum, zakkum ağacı, ağan ağacı, ağı çalısı, ağı çiçeği, ağı dalı, ağu ağacı, avu, ayan, fattak, kan ağacı ve zekkum adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Ağu ağacı (اغو اغاجی) bitkinin Türkçedeki karşılığıdır. Halîmî, harzehre ile agu agacının aynı bitki olduğunu ifade etmiştir. Metinlerimizde bitkinin Arapçadaki karşılığı olan difla (دفلي) ve Farsçadaki karşılığı olan harzahra (خرزهره) da kullanılmıştır. Nerium oleander günümüzde zakkûm olarak bilinmektedir ancak Ortaçağ’da bu isim başka bir bitkinin adıydı. Biz bu bitkiyi zakkûm maddesinde değerlendirdik. Ağu ağacı günümüzde en yaygın kullanılan peyzaj bitkileri arasındadır ve özellikle otoyollarda refüj alanlarını yeşillendirmek için tercih edilmektedir.
Dioscorides, hayvanlar için ölümcül olduğunu, yılan ısırması vakalarında kullanıldığını yazmıştır. İbni Sînâ, sulak alanların kenarında görülen kırmızı çiçekli bir bitki olduğunu; Mâsarcaveyh, yapraklarının tümörlere ve çeşitli cilt rahatsızlıklarına uygulandığını; Îsâ bin Mâsa, çiçeklerinin rahim ağrısında kullanıldığını; Şerîf, saçkıran vakalarında başvurulduğunu; İbnü’l-Baytâr, yağının, uyuz vakalarında faydalı olduğunu belirtmiştir. Bitki Anadolu’da, kellik, cilt hastalıkları, bel ağrısı, çıban, hemoroid ve diz ağrısı vakalarında kullanılmış, ayrıca parazit düşürücü, haşere kovucu ve panzehir olarak faydalanılmış, hayvanlar için ölümcül olduğu belirtilmekle birlikte, hayvanlarda kabarcık ve atlarda uyuz vakalarının tedavisinde kullanılmıştır. Ahşabı fazla duman çıkardığı için yemek pişirilirken yakacak olarak kullanılması önerilmemiştir.
Bitkinin ölümcül düzeyde zehirli olduğu yaygın olarak bilinen bir gerçektir. Bu bilgi, savaşlarda kullanılmış, yaprağı, bâdrûc yaprağı ve şahm-ı hanzal ile karıştırılıp bıçak ve kılıçlar keskinleştirilmiş, ayrıca bunlarla yaralanan kişilerin yaralarının iyileşmeyeceği kaydedilmiştir. Ortaçağ’da ağaçla ilgili bazı inanışlar da nakledilmiştir. Örneğin, yaprağı, yabrûh, râmek ve igde karıştırılarak buharı tutulursa yağan yağmurun dineceğine inanılmıştır.

Antikçağ

Meşhur bir çalıdır. Gül benzeri çiçekler açar ve meyvesi boynuz gibidir. Tohumlar devedikeni tohumları gibi yünlüdür. Kök uzun ve ince olup tadı tuzludur. Bahçe, deniz ve dere kenarında yetişir. Çiçek ve yaprakları eşek, katır ve dört ayaklıların çoğu için ölümcüldür. Şarap ve sedefotu ile içilirse vahşi hayvanlar tarafından ısırılanlara yardımcı olur. Keçi ve koyunlar bitkinin demlenmiş suyunu içse bile ölür. DI 4-81.
Rhododendron, adından da anlaşılacağı üzere Yunanistan üzerinden gelmiştir, nerium ve rhododaphne adlarıyla da bilinmektedir. Her dem yeşil ve çok dallı olup gül ağacına benzer. Yük hayvanları ile keçi ve koyunlar için zehirlidir. Ancak yılan tarafından ısırılan insanlarda panzehir olarak kullanılmıştır. PL 16-33.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.123-124.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir