Stachys bithynica (Boz deliçay)

Tanımı

Genellikle 25 ila 100 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Çiçek açan gövdeler dik, basit ya da nadiren üst bölümde dallıdır. Gövde yaprakları yumurtamsı ya da yumurtamsı mızraksı, 5 ila 12 cm uzunluğunda ve 2 ila 5 cm genişliğindedir. Çiçek halkaları 10 ila 15 arası çiçek bulundurur. Çiçekler gül pembesi renginde ve erseliktir. Yoğun beyaz tüylerle kaplıdır. Fındıkçıklar ters yumurtamsı, üç köşeli, 2,5 mm uzunluğunda, 2 mm genişliğinde ve tabanda hafifçe kanatlıdır. Çiçekli gövdeler ve çanak salgılı tüylüdür. Çanak dişleri yumurtamsı üçgensi ve meyve zamanı hafifçe geriye kıvrıktır. Yapraklar güçlü bir antiseptiktir ve yaraların sarılmasında kullanılmıştır. Dilimizde boz deliçay adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Stachys bithynica doğal olarak Balkanlar ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Alpin çayırlar ve kayalık yamaçlarda görülmektedir. Umumiyetle haziran ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi 1400 ila 1600 metreye kadar olan rakımlarda Kartepe ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca başak anlamına gelir. Bu bağlamda cinsin çiçek kurulunun başak formunda olmasına dikkat çekmektedir. Epitet ise Latince Bitinya anlamına gelir. Türün tip yerine işaret eder.

Türk Uygarlığındaki yeri

Setâhîs

Setâhîs (سطاخيس), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan stakhus (στάχυς)’tan alınmıştır.

Dioscorides, doğum sonrası kalıntıları atmak için ve âdet söktürücü olarak başvurulduğunu; Gâfikî, melankoli, nefes darlığı, uykusuzluk, diş ağrısı ve karın ağrısı vakalarında kullanıldığını, bunun yanında kusturucu olarak faydalanıldığını yazmıştır. Farâsiyûna benzediği ve yapraklarının küçük olduğu kaydedilen bitki Anadolu’da, hafakan ve kalp şikâyetlerinde kullanılmış, ayrıca âdet söktürücü, idrar söktürücü ve düşük sonrası kalıntıların atılması için başvurulmuştur.

Bu maddeye Stachys germanica taksonu da dahildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.611.