Tanımı
Genellikle 50 ila 300 cm büyüyebilen bir çalıdır. Genç dalları yoğun biçimde kahverengi havlıdır. Yapraklar 9 ila 15 adet, genişçe mızraksı ila eliptik ve testere dişli kenarlı yaprakçığa bölünmüştür. Taç yapraklar yeşilimsi ya da beyaz renkli ve 3 ila 4,5 mm uzunluğundadır. Meyveler küresel, ülgerli ve kırmızımsı renklidir. Rhus coriaria dilimizde derici sumağı, sumak, mavru, tadım, tahru, tatari, tahri, tetere, teteni, tetirli, tetre, tetri, tirimli, tutum ve tutuba adları ile bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Bitki doğal olarak Akdeniz havzası ile Afganistan arasında kalan bölgede yayılış gösterir ancak günümüzde Avrupa’ya da dağılmıştır. Çalılık, sulak alanların kenarı ve ormanlık alanlarda görülen bitki umumiyetle haziran ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1200 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.
Harita | Sinonimler | Herbaryum
Etimoloji
Cins adı Antik Yunanca sumak anlamına gelir. Kelimenin kırmızı (ῥόδον) kelimesinden gelmesi muhtemeldir, bu durumda meyvelerin rengine işaret etmektedir. Dilimizdeki sumak kelimesi Süryanice kaynaklıdır ve bu dilde kırmızı anlamına gelir. Epitet Latince derici anlamına gelir ve bu bağlamda bitkinin dericilikte kullanılmasına dikkat çekmektedir.
Kullanımı
Kuru meyveleri baharat olarak kullanılmıştır. Ayrıca diğer baharatlarla karıştırılarak zahter elde edilmiştir. Bitkiden çeşitli renkte boyalar elde edilmektedir. Yaprak ve tohumları büzücü, idrar söktürücü, kanama durdurucu ve toniktir. Dizanteri, hemoptizi ve konjonktivit tedavisinde kullanılmıştır. Diğer yandan tohumları iştah açıcıdır. Ayrıca yaprak ve gövde tanen bakımından zengindir. Meyve ve özsuyu hassas insanlarda cilt tahrişine neden olabilir.
Türk Uygarlığındaki yeri
Sumâk
Sumâk (سماق), bitkinin Süryanicedeki karşılığı olan sumaka (ܣܘܡܩܐ‘)dan muharreftir. Halîmî, yezgend ve tetri adları ile bilinen bitkinin tohumuna sumâk denildiğini yazmıştır. Zemahşerî’ye göre sumâkın Türkçe adı tetiridir.
Dioscorides, tabakçıların derileri kalınlaştırmak için kullandıklarını, kulak akıntısı, kulunç, cilt soyulması, kemik kırılması, hemoroid, diş ağrısı ve dizanteri vakalarında kullanıldığını ve saçları siyaha boyadığını aktarmıştır. El-Hemedânî, Mağrib’de yetiştiğini; Mâsarcaveyh, iltihap giderici olduğunu; Râzî, kanama durdurucu olduğunu; Yûhannâ bin Mâseveyh, iştah açıcı olduğunu; İshak bin İmrân, göz rahatsızlıklarında başvurulduğunu kaydetmiştir.
Sumâk Anadolu’da, kulunç, menenjit, göz rahatsızlıkları, ağız rahatsızlıkları, makatın çıkması, kan işeme, kadın hastalıkları, eklem ağrıları, boğaz rahatsızlıkları, mide hastalıkları, gut, bağırsak hastalıkları, kulak rahatsızlıkları, dizanteri, baş ağrısı, nezle, diş rahatsızlıkları, dil rahatsızlıkları, ishal, sıtma, hemoroid, cilt hastalıkları, diş eti rahatsızlıkları, kan tükürme ve idrar yolu hastalıklarının tedavisinde kullanılmış, müshil, kusma engelleyici, iştah açıcı, sakal karartıcı, kanama durdurucu, iltihap giderici ve yara iyileştirici olarak faydalanılmış, ayrıca doğanın dilinde kabarcık çıkması halinde başvurulmuştur. Sumâkiyye adlı yemeğin tarifine giren bitki, kadınlar tarafından saç siyahlatıcı olarak uygulanmış, kâbus görenlere tavsiye edilmiş, fal amaçlı kullanılmıştır.
Antikçağ
Yemeklerin üzerine serpilmektedir. Tabakçılar, derileri dikmek için kullanır. Kayaların üzerinde yetişir, yaprakları uzun ve kırmızıdır. Meyveler üzüm meyveleri gibi salkım halindedir. Meyveyi çevreleyen kabuk benzeri zar çok faydalıdır. Yaprakları büzücüdür. Yaprak suyu saçı siyaha boyar. Dizanteri için oturma banyosuna eklenir, kulaklardan irin gelmesi halinde demlenerek kullanılır, yapraklar sirke ya da balla uygulandığında göz çevresinde büyüyen yaraları kontrol altına alır. Meyve bağırsak rahatsızlığı ve dizanteri hastalarının yemeklerine eklenir. Balla sürüldüğünde iltihap, morluk ve sıyrıklara iyi gelir. Dildeki pürüzleri ve vajinadan gelen beyaz akıntıyı giderir. Öğütülmüş meşe kömürü ile uygulandığında hemoroidi tedavi eder. Reçinesi diş boşluğuna konursa ağrıyı giderir. DI 1-108.
Suriye’nin erkek sumak ağacı verimli dişisi verimsizdir. Yaprağı karaağaç yaprağına benzer, ancak daha uzundur ve yüzeyi de tüylüdür. Yapraklar karşılıklı yönlerde almaşlı dizilişlidir, dallar kısa ve incedir. Bunun yanında beyaz derilerin hazırlanmasında kullanılmaktadır. Tohumları mercimeğe benzer ve üzümle aynı zamanda kırmızı olur. Ros adıyla bilinmekte ve çeşitli ilaç terkiplerine eklenmektedir. PL 13-13.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.629-630.
Fotoğrafları
Rhus coriaria L. | Sp. Pl.: 265 (1753).
Leave a Comment