Quercus infectoria (Mazı meşesi)

Tanımı

Genellikle 1 ila 4 metre büyüyebilen bir bitkidir. Genç sürgünler havlı, tüysüzce, kırmızımsı ya da sarımsı kahverengidir. Tomurcuklar kırmızımsı kahverengi, 3 mm uzunluğunda ve kirpiklidir. Yapraklar genellikle yeni yapraklar gelene kadar kışı geçirirler. Boy ve renk bakımından hayli değişkendirler. Bunlar 40 ila 70 mm uzunluğunda ve 10 ila 45 mm genişliğinde, yumurtamsı ila darca dikdörtgensi, tabanda yuvarlak ya da kamamsı, kenarları sıklıkla dalgalı, 4 ila 8 arası dişli loblu ya da düzdür. Palamutlar ağustos ve eylül aylarında görülür. Kupulalar tek ya da çift halinde, yarı küresel ya da bardaksı ve 1 ila 1,8 cm çapındadır. Quercus infectoria dilimizde mazı meşesi adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Quercus infectoria doğal olarak Balkanlar ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Çalılık, makilik ve ormanlık alanlarda görülmektedir. Umumiyetle nisan ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi 200 ila 800 metreye kadar olan rakımlarda Gebze ve İzmit ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adının etimolojisi açık değildir. Meşe ağaçları için kullanılan Latince orijinli bir kelimedir. Epitet Latince enfeksiyonlu anlamına gelir. Türün gal oluşumlarına işaret eder. Söz konusu galler, tıbbi olarak kullanılmaktadır. Gal, çoğunlukla çeşitli böceklerin bitkiyi yaralayarak yumurta bırakmasından sonra bitkinin tepki olarak yumurtaların etrafını sarması durumudur. Bu durum, böceklerin yumurtalarını korumak için geliştirdikleri bir yöntemdir. Ve bazı böcekler açısından neslin sürekliliği bağlamında elzemdir.

Kullanımı

Tohumlar pişirilerek yenilmektedir. Kurutulup un haline getirilerek ekmek yapımında kullanılmıştır. Kök ve palamudu büzücüdür ve pişik, impetigo ve egzama tedavisinde kullanılmıştır. Gal’leri güçlü bir büzücüdür ve kanamalar, kronik ishal, dizanteri tedavisinde başvurulmuştur.

Türk Uygarlığındaki yeri

Mâzû

Mâzû (مازو), maddenin Farsçadaki karşılığıdır.

Aslında bitki değil, meşe ağaçlarında görülen ve gal adı verilen böcek yuvalarının adıdır. Biorhiza pallida gibi bazı yaban arı türleri, ağacın yaprak sürgünlerine yumurta bırakır. Ağacın tepkisel salgıları zamanla küresel bir yapıya dönüşür ve bu hem böcek larvalarını besler hem de onlar için barınak görevi görür. Ancak Ortaçağ’da bu yapının, bitkinin meyvesi olduğu düşünülüyordu. Biz de bu nedenle çalışmamıza dâhil ettik. Metinlerimizde maddenin Arapçadaki karşılığı olan ‘afs (عفص) da kullanılmıştır. Gal, çok çeşitli formlarda ve çok sayıda birbirinden farklı bitkinin üzerinde görülmektedir. Biz en meşhur olanını buraya almakla yetindik.

Dioscorides, diş eti rahatsızlıkları, kulunç, dizanteri, kulak sorunları, ağız yarası ve diş ağrısı vakalarında kullanıldığını, kanama durdurucu olarak faydalanıldığını belirtir. Saçları siyaha boyamak için uygulanılmıştır.

Mâzû, burun rahatsızlıkları, dudak yarılması, ağız ağrısı, bademcik iltihabı, hemoroid, fıtık, penis yarası, kadın hastalıkları, eklem ağrıları, bağırsak hastalıkları, nezle, diş rahatsızlıkları, ishal, diş eti rahatsızlıkları, vücutta karıncalanma, dolama ve göz rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, müshil, ağız kokusu giderici, yara iyileştirici, kanama durdurucu ve diş beyazlatıcı olarak faydalanılmış, atlarda toynak rahatsızlıklarında başvurulmuştur.

Parfüm ve saç boyası yapımında kullanılan mâzû, kadınlar tarafından saç uzatıcı olarak uygulanmış, yanmış mâzû ile zâc-ı mısrî sakalı siyaha boyamak için sürülmüş, vajinaya daraltmak için koruk suyu ile karıştırılıp uygulanmış, kurutularak burun kanamasına müdahale edilmiştir. Ayrıca fal amaçlı da kullanılmıştır. Mâzû; samg arabî, zâc-ı kıbrisî ve yumurta akı ile karıştırılarak sarı, zencar suyu ile samg arabî karıştırılarak zencârî, zencâr ile samg arabî karıştırılarak fıstıki, isfidac ile samg arabî karıştırılarak ebyâz-ı ruhâm mürekkepleri elde edilmiş, şeb-i yemâni, beyaz kibrit ve sirke ile karıştırılarak yazı silmek için kullanılmış, mâzû kullanılarak yazılan yazının üzerine zâc dökülmeden okunmadığı kaydedilmiştir.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.532-534.

Fotoğrafları

Quercus infectoria G.Olivier | Voy. Emp. Othoman 1: 252 (1801).