Potentilla reptans (Reşatınotu)

Tanımı

Genellikle 40 ila 80 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Gövdeler yatık, sitolonlu ve havlı ya da çıplaktır. Çiçek açan gövdeler 30 ila 100 cm uzunluğundadır. Yapraklar parmaksıdır. Yaprakçıklar 5 adet, ters yumurtamsı ila dikdörtgensi yumurtamsı, 5 ila 35 mm uzunluğunda, kenarları dişli ya da testere dişli ve yoğun biçimde yaslanıcı cılız tüylü ila çıplaktır. Çiçekler koltuklarda, tek ve 5 parçalıdır. Ekçanak bölümleri ve çanak yapraklar genellikle yumurtamsı eliptik ve 13 cm uzunluğa kadar genişlemektedir. Taç yapraklar sarı renkli, geniş biçimde ters yumurtamsı, 7 ila 11 mm uzunluğunda, uçları derin girintili ve genellikle çanak yapraklardan uzundur. Kapçıklar buruşuktur. Bitki antikçağda evlerin kutsanması için kullanılıyordu. Dilimizde beşparmak otu ve reşatın otu adları ile bilinmektedir. Reşatın otu adının, reşat altınına bir gönderme olduğunu düşünüyoruz.

Gözlem bilgileri

Potentilla reptans doğal olarak Avrasya’da yayılış gösterir ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Dere kenarı ve sulak alanlarda görülen bitki umumiyetle mayıs ve ağustos ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince güçlü anlamına gelir. Cinsin bazı türlerinin güçlü tıbbi özelliklerine atıfta bulunmaktadır. Epitet Latince sürünücü anlamına gelir ve bu bağlamda türün gövdesinin yatık bölümlerinden köklenmesine dikkat çekmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Quinquefolium majus repens”tir.

Kullanımı

Genç yaprakları tüketilmekte ya da salatalara eklenmektedir. Kırışık giderici olarak kullanılmıştır. Gerek kökleri gerekse kendisi ateş düşürücü olarak kullanılmıştır. Kökünden kaynatılarak hazırlanan öz diş ağrısına iyi gelir. İshal tedavisinde başvurulmuştur. Spazm çözücü, büzücü, ateş düşürücü, diş ağrısı giderici ve yangı önleyicidir. Kurutularak boğaz ağrısı için gargara olarak önerilmiştir. Güçlü bir büzücü olarak, ishal ve diğer bağırsak sorunlarıyla bağlantılı rahatsızlıkları hafifletebilir, kan damarlarını sıkıştırır ve kasların kasılmasına neden olur. Ateş için çok etkili çaredir, ateşi düşürerek bağışıklık sisteminin bakteri veya virüsü ortadan kaldırmasını sağlamaktadır. Diş ağrılarında otun analjezik etkisi ağrıyı giderir. Aynı zamanda, bitkinin bazı antibakteriyel etkileri olduğu için, ağızda veya diş eti iltihabında bakteriyel enfeksiyonları önlemenin etkili bir yoludur. Bu bitkinin iltihap giderici özellikleri aynı zamanda sinir ağrısına ve artrit sorunlarına etkilidir. Yara ve yanmalara karşı bitkiden elde merhem iyileşme sürecini hızlandırmaktadır.

Türk Uygarlığındaki yeri

Beşparmak

Beşparmak (بشبرمق) bitkinin Türkçe adıdır. Bitkinin Antik Yunancada beş yaprak anlamına gelen pentephullon (πεντέφυλλον) olan adından tercüme edilmiştir. Yaprak kelimesinin neden parmak olarak tercüme edildiği açık değildir. Dahası Farsçada Vitex agnus-castus bitkisi için kullanılan ve beş parmak anlamına gelen bencenküşt (بنجنكشت) bitkisi ile bu bitkinin karıştırılmış olması da muhtemeldir. Bunu doğrular biçimde, Akşemseddin “becenkeşt ki beş parmak didikleri otdur” demiştir.

İki bitki arasındaki tek ortak nokta, yapraklarının beş yaprakçığa bölünmüş olmasıdır. Bitki için ayrıca Antik Yunancadaki karşılığının Arapça transkripsiyonu olan bentâfilun (بنطافلن) adı da kullanılmıştır. Halîmî, bentâfilûn ve biş barmağın aynı bitki olduğunu, halk arasında topalak benzeri kökleri olan peygamber çiçeğinin de biş barmak adı ile bilindiğini ancak ikisinin farklı bitkiler olduğunu vurgulamıştır.

Dioscorides, diş ağrısı, cilt hastalıkları, ateş, epilepsi, sarılık, guatr, ödem, karaciğer ve akciğer şikâyetleri, anevrizma, dizanteri, eklem iltihabı, siyatik, ağız yarası ve boğaz ağrısı vakalarında kullanıldığını, panzehir, yara iyileştirici, kanama durdurucu ve müshil olarak başvurulduğunu yazmıştır. Yanında bitkiyi taşıyanın acıdan etkilenmeyeceğine ve güneşin doğma vaktinde toplandığında korku ve büyülerden koruyacağına inanılmıştır.

Bitki Anadolu’da diş ağrısı, siyatik, sıraca, hemoroit, uyuz, akciğer ve karaciğer ağrısı, zehirli bitki yeme ve sarılık vakalarında kullanılmış, iltihap giderici ve ihtilamı engelleyici olarak faydalanılmıştır.

Antikçağ

Yaprakları naneye benzer ve beş yaprakçığa bölünmüştür. Çiçek soluk beyaz renklidir. Nemli yerlerde yetişir. Kökü kırmızımsı olup çok faydalıdır. Kökü kaynatılarak ağızda tutulursa diş ağrısını giderir ve ağızdaki kokuşmuş sıvıları yok eder. Gargara yapılırsa ses kısıklığına iyi gelir. İçilirse ishal, dizanteri, eklem ve kalça rahatsızlığı olanlara yararlıdır. Öğütülüp sirke ile kaynatıldıktan sonra uygulanırsa uyuz ve zonayı kontrol eder. Şişlikler, sertleşmeler, kabarmalar, damar genişlemesi, apse ve yılancığı dağıtır. Kökünün suyu karaciğer ile akciğer rahatsızlıklarının yanı sıra ölümcül zehirlere de iyi gelir. Yapraklar hidromel ya da seyreltilmiş şarap ve biberle içilirse ateş nöbetlerine faydalıdır. 30 yaprak 30 gün boyunca içilirse epilepsiyi iyileştirir. Yaprakların suyu birkaç gün içilirse sarılığı tedavi eder. Kefaret, ayin ve arınma için kullanılmıştır. DI 4-42.