Inula helenium (Andızotu)

Tanımı

Gösterişli ve aromatik olan çok yıllık bir bitkidir. Rizomlar kalın ve aromatiktir. Gövdeler dik, 1 ila 2 metre uzunluğunda, havlı ya da yoğun biçimde yayılıcı cılız tüylü ve üst bölümde dallıdır. Taban yaprakları yumurtamsı eliptik, 40 ila 50 cm uzunluğunda, 12 ila 20 cm genişliğinde, sivri uçlu, tabana doğru kademeli olarak daralmakta, kenarları kaba biçimde testere dişli, üst yüzeyi siğilli ila yaslanıcı cılız tüylü ve alt yüzeyi havlı ya da neredeyse kaba tüylüdür. Üst yapraklar daha küçük, yumurtamsı, sapsız, yarı sarılıcı, yuvarlak ve tabanda neredeyse yüreksidir. Kömeç iri ve genellikle gevşek bir salkımda 5 ila 20 adettir. İnvolukrum 2,5 ila 4,5 cm genişliğindedir.

Filariler kiremitsi dizilişli ya da uzunlukları neredeyse eşit ve 6 ya da 7 sıra halindedir. Dıştakiler mızraksı, 2,5 ila 4,5 cm uzunluğunda, 0,75 ila 1,25 cm genişliğinde, yapraksı, içtekilerden uzun ya da yumurtamsı, 0,75 ila 1,5 cm uzunluğunda, içtekilerden kısa, otsu ve yoğun biçimde havlı ya da zaman zaman kahverengi kenarlı olup kaba tüylüdür. İçtekiler sipsivri uçlu, 1,5 cm uzunluğunda, 0,15 cm genişliğinde ve zarsıdır. Dilsi çiçekler 75 ila 100 adet ve diller 1 ila 3 cm uzunluğundadır. Kapçık 5 köşeli ve çıplak ya da uçta minik havlıdır. Sorguç kahverengimsidir. Kelt uygarlığının kutsal bitkileri arasındadır. Dilimizde koca andızotu adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Inula helenium subsp. orgyalis doğal olarak Türkiye’de yayılış gösterir. Ancak POWO’ya göre İran’da da kaydı bulunmaktadır. Bu durumda endemik statüsünü yitirecektir. Dere ve göl kenarları ile ormanlık alanlarda görülmektedir. Umumiyetle temmuz ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi 1000 ila 1600 metre arasındaki rakımlarda Başiskele ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca arındıran anlamına gelmektedir ve olasılıkla Inula helenium‘un tıbbi değerine dikkat çekmektedir. Epitet Helen‘e adanmıştır. Plinius, çiçeğin Hellen’in gözyaşlarının toprağa düştüğü yerden çıktığını ifade etmektedir. Hellen’in efsanevi güzelliğinden kinaye, bitkiden elde edilen krem, Roma’da gençleştirici ve güzelleştirici olarak kullanılmıştır. Hellen, antik çağ yazınının en popüler karakterlerinden biridir. Homeros’un İliada ve Odysseia adlı eserleri dışında, Aristofanes, Marcus Tullius Cicero, Publius Vergilius Maro, Euripides, vb. antik çağ yazarı Hellen ve onun etrafında şekillenen efsane hakkında yazmıştır. Buna göre, Sparta Kralı Menalaos’un karısı olan Hellen ile Troya kralı Priam’ın oğlu Paris birbirlerine âşık olurlar ve gizlice Troya şehrine kaçarlar. Bu durum üzerine Menalaos’un abisi Agamemnon önderliğindeki Aka ittifakı, Troya şehrine saldırır ve on yıl süren savaş sonunda şehri ele geçirerek tahrip ederler. Hellen, Menalaos ile Sparta’ya geri dönmek zorunda kalır. Sağ kalan Troyalılar ise denizi geçerek İtalya yarımadasına geçerler, bu kafilenin torunları Roma Krallığını kurarlar.

Kullanımı

Yaprakları aromatiktir ve pişirilerek tüketilmektedir ancak tadı hayli acıdır. Özellikle öksürük, verem, bronşit ve göğüsle ilgili bir dizi şikayetin yanı sıra sindirim sistemi bozukluklarının tedavisinde de etkili olduğu rapor edilmiştir. Vücuttaki toksinleri temizlemekte, bağışıklık ve sindirim sistemlerini uyarmakta ve bakteri ile mantar enfeksiyonlarını tedavi etmektedir. Kök değiştirici, parazit düşürücü, antiseptik, büzücü, safra söktürücü, yumuşatıcı, terletici, idrar söktürücü, balgam söktürücü, uyarıcı ve toniktir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Anduz

Anduz (اندوز) bitkinin Türkçe adıdır. Metinlerimizde ayrıca bitkinin Sanskritçedeki karşılığı olan rasna (रास्ना)’dan muharref râsen (راسن) kelimesi de kullanılmıştır.

Halîmî râsenin Türkçe adının anduz olduğunu kaydetmiştir. İbn-i Şerîf bitki için cünâha (جناحه) adını da kullanmıştır. Antikçağ yazınında bitki sıklıkla Hellen ile anılmaktadır, bunu bilimsel adında da açıkça görmekteyiz. Hellen ve neden olduğu Troya Savaşı’na Homeros (M.Ö. 9. yy.)’un İliada ve Odysseia adlı eserlerinin yanı sıra, Aristofanes (ö. M.Ö. 386), Marcus Tullius Cicero (ö. M.Ö. 43), Publius Vergilius Maro (ö. M.Ö. 19), Euripides (ö. M.Ö. 406) gibi birçok Antikçağ yazarı değinmiştir. Gürbüz bir bitkidir. Ortalama bir insan boyu kadar büyüyebilir. İri yaprakları ve büyük sarı çiçekleri ile tipiktir.

Dioscorides, gölgeli ve nemli yerlerde yetişen bitkinin kökünün hoş kokulu olduğunu yazmıştır. Öksürük, siyatik, kanlı dışkı, astım, fıtık ve zehirli hayvan ısırması vakalarında kullanılmıştır. Âdet söktürücü, gaz giderici, spazm çözücü ve idrar söktürücü olarak faydalanılmıştır. Plinius, dişleri güçlendirdiğini, zehirli hayvan ısırması, bel ağrısı ve öksürük vakalarında kullanıldığını ve parazit düşürücü olduğunu yazmıştır.

İbn Varrâk, mide, karaciğer ve dalağa faydalı olduğunu ancak aşırı tüketiminin spermi azalttığını; İbnü’l-Baytâr, mideye faydalı olduğunu, melankoli, sebepsiz keder, öksürük, sırt ağrısı ve astım vakalarında kullanıldığını; el-Mansurî, karaciğer ve dalak tıkanıklıklarını açtığını ancak aşırı tüketiminin sperm sayısını azalttığını; Gâfikî, cinsel istek arttırıcı olduğunu yazmıştır.

Bitki Anadolu’da, böbrek rahatsızlıkları, idrar yolu hastalıkları, organın yerinden oynaması, sıtma, melankoli, felç, diz ağrısı ve depresyon tedavisinde kullanılmış, bitkiye parazit düşürücü, gaz giderici, sindirimi kolaylaştırıcı, kalbi güçlendirici, idrar söktürücü, âdet söktürücü ve mide güçlendirici olarak başvurulmuş, ayrıca atlarda sakağı vakalarında yararlanılmıştır.