Euonymus europaeus (Papaz külahı)

Tanımı

Genellikle 3 ila 6 metre büyüyebilen bir bitkidir. Gövde 20 cm çapa ulaşmaktadır. Yapraklar karşılıklı dizilişli, mızraksı ve eliptik, 3 ila 8 cm uzunluğunda, 1 ila 3 cm genişliğinde ve kenarları tırtıklıdır. Yapraklar yazın koyu yeşil olur. Sonbaharda sarı-yeşil veya kırmızı-mor olmaktadır. Meyveler olgunlaştığında dört lob halinde açılır ve turuncu tohumlar görülür. Euonymus latifolius‘tan sürgünlerin dört köşeli ve oluklu, yaprakların iki yüzeyinin de buruşuk, terminal tomurcuğun yumurtamsı ve 2 ila 4 mm uzunluğunda, çiçeklerin genellikle dört parçalı, meyve zamanı çiçek sapının sertçe dik, meyvenin kanatsız olması ve pulların dıştaki çiftinin diğerlerini örtmesi ile ayrılmaktadır. Dilimizde iğcik, papaz takkesi ve papaz külahı adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Batı Asya ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak günümüzde Avustralya ve Amerika kıtalarına da dağılmıştır. Ormanlık alanlar ve çalılıklarda görülen bitki umumiyetle nisan ve haziran ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ilçesinde gözlemlemek mümkündür. Örneği gördüğümüz bölgedeki yol çalışmaları esnasında bitki yok oldu.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins Antik Yunanca iyi isimli anlamına gelir. İsimlendirmenin nedeni açık değildir, ancak zehirli olduğuna dair yanlış inanç nedeniyle ironi yapılmış olabilir. Bu durumda kötü isimli olmalıydı. Antikçağda bitkinin otçul hayvanları zehirlediğine inanılırdı ve bu nedenle bitkiler ‘olumlu’ bir isim konulmak için geçerli bir nedene sahip değildi. Beri taraftan bitki otçul hayvanlar için zehirli değildir, aksine onların besili olmalarını sağlar. Bu durumun nedeni Yunanca ile Latince arasındaki tercüme hatasından kaynaklanmaktadır. Theophrastus’un kullandığı kelime bitkinin meyvesinin “kan kırmızı” rengine işaret etmektedir ancak kelime Yunancada ölüm anlamına da gelmektedir. Metin Latinceye tercüme edilirken ölüm anlamı tercih edilmiştir. Kelime ayrıca şans eseri anlamına da gelir, bitkiler antikçağda üretkenlikleri ile meşhurdu. Türkçe adı iğağacı, çalıların geçmişte yün eğirme amaçlı iğ yapımında kullanılmalarına işaret eder. Epitet Latince Avrupa anlamına gelir. Türün görüldüğü coğrafyaya işaret eder. Özgün tanımda bu “Habitat in Europae sepibus in Pannonia” olarak belirtilmiştir.

Kullanımı

Meyve ve tohumlardan tüketime uygun sarı boya elde edilmektedir. Kabuğu değiştirici, hepatik ve müshil etkilidir. Tohumlar güçlü bir kusturucu ve müshildir. Yaprak, meyve ve tohumlar hayvanlarda uyuz, bit ve kene vakalarında kullanılmıştır. Meyvesi zehirlidir. Karaciğer ve böbrek hasarına ve ölüme neden olabileceği rapor edilmiştir. Küçük dozu iştah açıcıdır, yüksek dozu ise bağırsakları tahriş eder. Bitkiden elde edilen yağ sabun yapımında kullanılmıştır. Meyveler öğütülerek bit kovucu olarak kullanılmıştır.

Fotoğrafları

Euonymus europaeus L. | Sp. Pl.: 197 (1753).