FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN-EUXINE

Nasıl tanırım?

Tacın genişçe hunimsi, taban yapraklarının yumurtamsı ila eliptik ve tacın çıplak veya kenar ile damarlarda birkaç tüylü olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMBoraginales

FAMİLYABoraginaceae

CİNSEchium

Habitat

Tahrip edilmiş arazi, yamaç, yol kenarı

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Mayıs – Ağustos

Arazi notu

19 Mayıs 2026 • Dilovası • 330 m • Makilik

Bilgi

Avustralya’da üretilen monofloral balların büyük bir kısmı bu bitkiden gelir. Çalışmalar, bu ballarda pirolizidin alkaloidlerine rastlanmadığını ve anti-enflamatuar potansiyel taşıdığını göstermiştir. Öte yandan bazı kaynaklar bu balı güvenli bulmamaktadır.

Folklor

Yılan ve akrep sokması vakalarında başvurulmuştur. Soğuk algınlığı, öksürük, ateş, baş ağrısı, iltihap ve melankoli tedavisinde kullanılmıştır.
Tohumlarından elde edilen yağ, omega-3 yağ asitleri açısından zengindir.

Dikkat

Özellikle atlar olmak üzere otçul hayvanlar için zehirlidir. Yüksek oranda otlatılması karaciğerin çökmesine hayvanın ölümüne neden olur. Bu durumun, çiçeklerinden elde edilen bal için de geçerli olduğu bildirilmiştir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca engerek anlamına gelir. Cinsin, yılan ısırığına karşı panzehir olarak kullanılmasına atıftır. Dioscorides, cinsin çiçeklerinin engereğin başına benzediğini kaydeder. Epitet Latince sinirotu anlamına gelir. Türün yapraklarının Plantago (Sinirotu) cinsi ile yüzeysel benzerliğine işaret eder. İkili adlandırma öncesi adı “Echium, lato plantaginis folio, italicum”dur.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 20 ila 60 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Tüylü ve almaşlı dizilişli, mızraksı yapraklar 14 cm uzayabilir. Çiçekler mor, 15 ila 20 mm uzunluğundadır.

Genç bitkiler oval yapraklarla tabanda rozet oluşturur. Rozet yaprakları saplıdır. Gövdedeki yapraklar dar ve küçük, sapsız ve yüreksidir. Çiçekler sapsızdır.

Çiçekler parlak ya da koyu mavi ila mor renkli, 2 ila 3 cm uzunluğunda beş taç yaprak ve beş ercik barındırır. Meyve oval piramitsidir. Gövde sert tüylerle kaplıdır. Dilimizde kırk batıran adı ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Ahiyûn (اخيون), bitkilerin Antik Yunancadaki karşılığı olan ekhion (ἔχιον)’dan muharreftir ve küçük engerek anlamına gelir. Buna uygun olarak metinlerimizde ef’â başı (افعى باشي) adı da kullanılmıştır. Bitkilerin çiçek durumu yapı itibariyle engerek kafasını andırır, ayrıca ercikler (stamen) çiçekleri aşar, kırmızı renklidir ve yılan dilini andırırlar. Bu nedenle yılan sokması vakalarında yaygın olarak başvurulmuştur.

Dioscorides, yılan ısırması vakalarında kullanıldığını ve hatta önceden alanların yılanlar tarafından ısırılmayacağını savunmuş, İbnü’l-Baytâr, sırt ağrısı vakalarında kullanıldığın ve süt akışını teşvik ettiğini kaydetmiştir. Uzun yapraklı, üst bölümü dikenli, sarı çiçekli ve kökü parmaktan daha ince olduğu belirtilen bitki, bel ağrısı vakalarında kullanılmış, zehirli hayvanlar tarafından ısırılanlara verilmiş ve süt arttırıcı olarak faydalanılmıştır. Kaynağımızda, bitkilerin özgün tanımının kısmen değiştiğini görüyoruz, bitkiler dikenli değildir ancak sert tüylerle (hispidus) kaplıdır, ayrıca çiçekleri de sarı renkli değildir.

Yaprakları Alkanna’ya benzer ancak daha küçük ve parlaktır. Yaprakların üzerinde küçük dikenler vardır. Çiçekler morumsu renklidir. Meyveler engerek başına benzer. Kök parmaktan ince ve siyah renklidir. Şarapla içildiğinde engerek tarafından ısırılanlara yardımcı olur, ayrıca önceden içilirse ısırılmaktan da korur. Aynı etkiyi yaprak ve meyveleri de gösterir. Şarap ya da yulaf lapası ile alınırsa sırt ağrısını giderir ve süt akışını teşvik eder. DI 4-27.

Alkanna’ya benzer ancak yaprakları küçük, çiçekleri morumsu ile kırmızımsı renklidir. Kökü kırmızıdır ve buğday hasadı zamanında toplanırsa kan benzeri bir sıvısı bulunur. Kumlu yerlerde yetişir. Yenildiğinde, içildiğinde ya da sarıldığında özellikle sürüngenler olmak üzere vahşi hayvanlar tarafından ısırılanlara yardımcı olur. Çiğnendikten sonra hayvanın ağzına tükürülürse onu öldüreceği söylenir. DI 4-24.

Küçük gövdeli, mor çiçekli, sert yaprak ve dallı bir bitkidir. Kökü normalde siyah olmakla birlikte hasat zamanı kan rengindedir. Kumlu topraklarda yetişir, özellikle engerek olmak üzere yılan zehrine karşı çok etkilidir. Ancak bu özelliğini hasat zamanında geliştirir. Yapraklar ezildiğinde hıyar gibi kokar. Hyssopus ile alınırsa tenyaları atar. Karaciğer ve böbrek ağrıları için hasta ateşliyse hidromelle, ateşi yoksa hidromelle içilir. Kökü merhem yapılarak çil ve cüzzama uygulanır. Bunun yanında kökünü yanında taşıyana yılanların saldırmayacağına inanılır. Buna benzeyen kırmızı çiçekli ve daha küçük bir bitki daha vardır, özellikleri aynıdır. Ayrıca çiğnenerek yılanın üzerine tükürüldüğünde onu öldüreceği söylenir. PL 22-25.

Bu maddeye Echium vulgare ve Echium rubrum taksonları da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.125-126.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Echium plantagineum (Kırkbatıran)