Dryopteris filix-mas (Erkek eğreltiotu)

Tanımı

Genellikle 100 ila 150 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Ana kökler üzerinde tek bir taç halinde görülürler. İki teleksi yapraklar eksenin her iki tarafında 20 ila 35 arası telek barındırır. Yapraklar her iki uçta da daralır. Tabandaki telek, ortadaki teleğin uzunluğunun yarısı kadardır. Telekçikler küt ve her tarafta eşit lobludur. Saplar turuncu ya da kahverengi pullarla kaplıdır. Olgun ayanın dış yüzeyinde iki sıra halinde 5 ila 6 arası sori sıralanmaktadır. İnduzyum buruşur ve sporları serbest bırakır. Dilimizde erkek eğreltiotu adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Dryopteris filix-mas doğal olarak kuzey yarımkürede yayılış gösterir. Ormanlık alanlarda görülmektedir. Sporları umumiyetle haziran ve eylül ayları arasında olgunlaşmaktadır. Bitkiyi 1000 ila 1600 metreye kadar olan rakımlarda Kartepe ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca meşe eğreltisi anlamına gelir. Cinsin genellikle Quercus (meşe) ormanlarında görülmesine işaret eder. Epitet Latince erkek eğrelti anlamına gelir. Bitkinin Athyrium filix-femina‘nın (Yeleğreltisi) erkek versiyonu olduğu düşünülmekteydi.

Kullanımı

Genç fırontlar pişirilerek tüketilebilir. Tadı kuşkonmaz, enginar ve brokoliye benzer. Külleri cam ve sabun yapımında kullanılır. Şerit solucanlarının tedavisinde kullanılır. Kök sapları yatıştırıcı, antibakteriyel, iltihap giderici, antiviral, büzücü, ateş düşürücü, parazit düşürücü ve yara iyileştiricidir. Ayrıca kök iç kanama, rahim kanaması, kabakulak ve ateşli hastalıkların tedavisinde dahili olarak kullanılmaktadır. Diğer yandan kök toksiktir ve doz sınırına çok dikkat edilmelidir.

Tarihi

Sarhas (سرخس), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır. Bitki için metinlerimizde parazit düşürücü etkisine izafeten namâzbûr otı (نمازبور اوتى) ve sogulcan otı (صوغلجان اوتى) adları da kullanılmıştır. Diğer tercih edilen isimler ise kara eyreltü (قره ايرلتو), kuzgun otı (قوزغون اوتى) ve eyreltü (ايرلتو)’dür. Halîmî, kîl-dârû, betâres ve eyreltü adları ile bilinmekle birlikte hekimler tarafından sarhas adı ile adlandırıldığını yazmıştır.

Dioscorides, dalak şikâyetlerinde kullanıldığını, ayrıca parazit düşürücü olarak faydalanıldığını; İbnü’l-Baytâr, göze giren yabancı cisimleri çıkartmak için kullanıldığını; Şerîf, düşme kaynaklı morluk ve yaralara uygulandığını; el-Bekrî, yapraklarının pire kovucu olduğunu belirtmiştir.

Göz sorunlarında kullanılan bitkiden yaygın olarak parazit düşürücü olarak faydalanılmıştır. Bitkinin suyu cinsel ilişkiden önce kadın tarafından içildiğinde, gebe kalmayacağına inanılmış, göze giren yabancı cisimlerin çıkarılması için kullanılmıştır. Bitki ayrıca, kadının erkeğe âşık olmasını sağlamak için kullanılmıştır. Buna göre, serhasın da içinde bulunduğu bir terkibi kullanan kadın, erkeğe âşık olur ve ondan başka kimseyi dilemez.

Çiçeksiz, gövdesiz ve meyvesiz bir bitkidir. Kokusu rahatsız edicidir. Kökü uzun ve siyah renklidir. Dağlık ve taşlık bölgelerde yetişir. Hidromel ile alınan kökü bağırsak kurtlarını dışarı atar, ancak önceden sarımsak yenmelidir. DI 4-184.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.596-597.

Fotoğrafları

Dryopteris filix-mas (L.) Schott | Gen. Fil. (Vindob.): t. 9 (1834).