Citrus × aurantium (Turunç)

Citrus × aurantium (Turunç), Turunçgiller ailesine bağlı Turunç cinsinden her dem yeşil çalı ya da ağaçtır.

Tanımı#

Yapraklar tek yaprakçıklıdır. Yaprakçık yumurtamsı ya da eliptik, 7 ila 10 cm uzunluğunda ve 4 ila 7 cm genişliğinde, sapı ise 2 ila 3 cm uzunluğundadır. Genellikle yaprak sapı kanatlı ve uca doğru eklemli, salgılı lekelidir. Çiçekler yaprak koltuklarından çıkmaktadır. Bunlar zaman zaman küme halinde ve hoş kokuludur. Taç yapraklar beyaz renkli ve ercikler demet halindedir. Meyve derimsi bir kabukla çevrili bir üzümsü olup güçlü kokulu, olgunlaştığında turuncu kırmızı renkli, neredeyse küresel, yaklaşık 7 cm çapındadır. Bazı sınıflandırmalara göre greyfurt (Citrus × paradisi), portakal (Citrus × sinensis), tangor (Citrus × nobilis) gibi çok sayıda popüler meyve türü bu bitkinin sinonimi kabul edilmektedir. Bu nedenle, hiç olmazsa sınıflandırma karmaşası sona erene kadar bu tür ile ilgili tıbbi ve mutfak kullanımlarına yer vermiyoruz. Özellikle kabuğundan elde edilen yağ parfümeride kullanılmaktadır. Dilimizde turunç adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri#

Bitkinin Citrus daoxianensis ve Citrus maxima türlerinin melezi olduğu tahmin edilmektedir. Bahçe ve yol kenarında görülmektedir. Umumiyetle nisan ve haziran ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 400 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji#

Cins adı Yunanca sedir anlamına gelir. Cinsin yaprak ve meyvelerinin kokusunun sedir kokusunu andırmasına işaret eder. Epitet Latince turuncu anlamına gelir. Açık bir şekilde olgun meyvenin rengine dikkat çeker.

Türk Uygarlığındaki yeri#

Nârenc (نارنج), bitkinin Sanskritçedeki karşılığı olan naranga (नारङ्ग)’dan alınmıştır. İbnü’l-Baytâr, kalbi güçlendirdiğini, mide bulantısını geçirdiğini ve gaz giderici olduğunu; Şerîf, parazit düşürücü olduğunu, akrep ve yılan sokması vakalarında başvurulduğunu, beyaz renkli giysilerdeki lekeleri gidermek için uygulandığını kaydetmiştir.

Nârenc Anadolu’da, kalp rahatsızlıkları, mide rahatsızlıkları ve sıraca tedavisinde kullanılmıştır. Susuzluk giderici ve iştah açıcı olarak faydalanılmıştır. Ayrıca narınciyye kalyesinin tarifine girmiştir. Fal amaçlı da kullanılan bitki şiirimizde meyvesinin rengi ile karşılık bulmuştur.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.562-563.