FLORA NICOMEDIAE • EASTERN EUROPE-WESTERN ASIA

Nasıl tanırım?

Halkaların 2 çiçekli, tacın sarı renkli, alt çiçek yapraklarının orta lobunun şeritsi, gövdenin yayılıcı kıllı ve tacın 16-23 mm uzunluğunda olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMLamiales

FAMİLYALamiaceae

CİNSAjuga

Habitat

Yamaç, tarla, bozuk arazi

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Nisan – Temmuz

Arazi notu

12 Temmuz 2023 • İzmit • 350 m • Tarla

Bilgi

Bitki görünümü ile hem minyatür bir çamı andırır hem de hasar gördüğünde çam reçinesi benzeri bir koku yayar.

Folklor

Yaprakları uyarıcı, idrar söktürücü ve adet kanamasını kolaylaştırıcıdır. Gut, romatizma ve çeşitli kadınsal rahatsızlıklarda başvurulur.

Dikkat

Tohumları toprakta 50 yıla kadar canlılığını korumaktadır.
Gut hastalığına karşı kullanılan meşhur bitkisel karışımlardan biri olan Portland tozunun içeriğinde yer almıştır.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca boyunduruksuz anlamına gelir. Çanak loblarının iki dudaklı değil de eşit olmasına işaret eder. Bazı kaynaklara göre, Latince uzaklaştırmak anlamına gelen abiga kelimesi, yanlış kopyalanarak ajuga haline gelmiştir. Bu durumda Ajuga chamaepitys‘in düşük yaptırıcı etkisine işaret etmektedir. Epitet Antik Yunanca yer çamı anlamına gelir. Tür hem minyatür bir çama benzer, hem de yaprakları çam gibi kokar. Alttür epiteti ise Latince Sakız adası anlamına gelir ve türün tip yerine işaret eder.

BİLİMSEL TANIM

Ajuga chamaepitys subsp. chia genellikle 10 ila 40 cm büyüyebilen tek, iki ya da çok yıllık bir bitkidir. Gövdeler sürünücü ya da yükselici ve çeşitli biçimlerde tüylü ya da çıplaktır. Gövde yaprakları kamamsı ila kamamsı dikdörtgensi, kısa biçimde üç loblu ila derince üç parçalı ve kıllı, ülgerli, yünlü ya da neredeyse çıplaktır. Çiçek yaprakları genellikle daha derince bölünmüştür.

Halkalar iki çiçeklidir. Çanak 4 ila 6 mm uzunluğunda ve dişleri tüpün 0,5 ila 1 katı uzunluğundadır. Taç sarı renkli ve 8 ila 30 mm uzunluğundadır. Üst dudak kısa, derin girintili ve alttaki dudağın orta lobu iki lobldur. Fındıkçık 2,5 ila 4 mm uzunluğunda, buruşuk ve sıklıkla tepeye doğru çukurludur. Alttaki çiçek yapraklarının orta lobu şeritsi, genişliğinin altı katı uzunluğunda, daraltılmış taban kısmı kadar veya daha uzundur.

Gövdeler yayılıcı kıllı ya da iki karşılıklı yüzde kısa tüylüdür. Taç 16 ila 23 mm uzunluğundadır. Dilimizde acıgıcı, yer çamı, acı yavşan, kısamahmut otu, kurtluca, bodur ot, bozbodur ot, mayasıl otu, yer servisi, yer palamutu ve meşecik adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Kemâfîtûs (كمافيطوس), bitkilerin Antik Yunancada karşılığı olan olan khamaipitus (χαμαίπιτυς)’tan muharreftir, bu dilde yer çamı anlamını verir çam benzeri kokularına işaret eder.

Galen, bitkinin çam gibi koktuğuna değindikten sonra idrar söktürücü özelliğini zikretmiş; Dioscorides, sarılık, karaciğer şikâyetleri, bîş zehirlenmesi, rahim şikâyetleri, uçuk, ağrılı idrar, böbrek iltihabı, karın ağrısı ve kalça ağrısı vakalarında kullanıldığını, yara iyileştirici olarak yararlanıldığını kaydetmiştir. Plinius düşüğe neden olduğu için çam kokulu bu bitkinin abiga olarak anıldığını yazar, faydaları arasında ise yılan ve akrep sokması halinde başvurulduğunu, ayva ile birlikte karaciğer sorunlarında, encîr ile birlikte kabızlık, arpa ile kaynatılarak ise böbrek ve mesane sorunlarında kullanıldığını yazar. Bitki kaynatıldığında sarılık ve idrar güçlüğü vakalarında etkilidir.

İbn Meymûn’un bitki ile ilgili yazdıkları hayli karışıktır ve çok sayıda takson iç içe geçmiş gibi gözükmektedir. İbnü’l-Baytâr, Dioscorides ve Galen’in yazdıklarını aktardıktan sonra ek olarak encîr ile kaynatıldığında bağırsaklara faydalı olduğunu kaydetmiştir. İbn Sînâ’ya göre bitki, bal ile birlikte uygulanırsa yara iyileştiricidir. Meme şişlerine uygulanır ve balla birlikte alındığında siyatik vakalarında etkilidir.

İslam tıbbı

Tabib ibn-i Şerîf, bitkinin tarlalarda görüldüğünü, sarı çiçekli, çam benzeri kokusunun olduğunu ve Türkçe adının harbtutan olduğunu kaydettikten sonra, ödem, sara vakalarında kullanıldığını kaydetmiştir. Bitki ayrıca kuduz hastalarında kullanıldığı gibi, idrar söktürücü ve âdet söktürücü özelliklerinden de yararlanılmıştır. Sabuncuoğlu Şerefeddin’e göre bitkinin diğer adları sanavber-i ermeni ile harb dutandır. Gut ve eklem ağrılarını gidermek için kullanılmıştır. Cerrâh Mes’ûd’a göre ise her türden zehirli hayvan sokmasına karşı kullanılan fârûk adlı bir tiryâkın içinde kullanılmıştır. Toplandıktan sonra uygun koşullarda saklanması halinde iki yıl boyunca etkisini kaybetmeyeceği belirtilmiştir.

Antikçağ

Sürünücü, yaprakları Sedum’a benzeyen, çam gibi kokan, kökü hindibayı andıran ve sarı çiçekli bir bitkidir. Yaprakları 7 gün şarapla içildiğinde sarılığı, 40 gün hidromelle içildiğinde siyatiği tedavi eder. Karaciğer ve böbrek hastaları ile idrar güçlüğü yaşayanlara verilir. Özellikle kolik için uygundur. Pontus’ta baldırandan zehirlenenlere kaynatılarak verilir. Balla rahim ağzına yerleştirilirse temizleyicidir. Göğüslerdeki şişlikleri dağıtır, yaraları kapatır ve balla sürüldüğünde zonayı kontrol eder. Diğer bir türü vardır ve bu da çam gibi kokar. Üçüncü bir türüne erkek denir. Küçüktür, yaprakları beyaz ve çok sayıdadır. Gövde kaba ve beyaz, çiçekler sarı renklidir. Bu da çam gibi kokar. Son iki tür de ilk türle aynı faydaları gösterir ancak etkileri daha zayıftır. DI 3-158.

Bu maddeye Thymelaea hirsuta taksonu da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.469-470.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Ajuga chamaepitys subsp. chia (Yer çamı)