Tanımı
Genellikle 30 ila 40 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde basit ya da tabandan iki dallı, dik, ya da yatık, pürüzsüz ve tüysüzdür; tabanda kırmızı iken yukarılarda yeşil renklidir. Gövde yaprakları yumurtamsı, dairesel ya da ters yumurtamsı, 2 ila 20 mm uzunluğunda ve 2 ila 12 mm genişliğinde ve kenarları düzdür. Kol yaprakları gövde yapraklarına benzer ancak daha kısa saplıdır. 3 ila 4 arası sayıda kol görülür. Meyve üç loblu, 2 mm çapında ve pürüzsüzdür. Tohumlar yumurtamsı altıgen, 1 ila 1,5 mm uzunluğunda ve beyaz renklidir. Bitki olgunlaştıkça dallanır. Dilimizde bahçe sütleğeni adı ile bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Bitki doğal olarak Batı Asya, Kuzey Afrika ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır.🔗 Tarlalar, çayırlar ve bahçelerde görülen bitki umumiyetle şubat ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1400 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.
Takson kartı
- Plantae (Bitkiler alemi)
- Malpighiales (Söğüt takımı)
- Euphorbiaceae (Sütleğengiller)
- Euphorbia (Sütleğen)
Euphorbia peplus L.
1. Gövdeler dik, basit ya da birkaç dallı, gövde yaprakları ters yumurtamsı, tohumlar 1,3 ila 1,6 mm var. peplus
1. Gövdeler yatık, sıklıkla çok dallı, gövde yaprakları dairesel, tohumlar 1 ila 1,4 mm var. minima
Etimoloji
Cins Euphorbus’a adanmıştır. Antonius Musa’nın kardeşidir ve Moritanya kralı Juba’nın hekimidir. Atlas dağlarında keşfettiği bir sukulent türünün laksatif etkilerini yazmış, bu nedenle kral tarafından bu sütleğene onun adı verilmiştir. Epitet Antik Yunanca giysi anlamına gelir. Antik Yunanda kadınlar tarafından giyilen bir giysinin adıdır. Bitki ile bağlantısını çözemedik. Dioscorides bitki için peplo adını tercih etmiştir. Bu kelimenin yakın yazılışı başka bir sütleğen türü için de kullanılmaktadır: Euphorbia peplis.
Kullanımı
Kanser dahil yaygın cilt lezyonları için geleneksel bir çare olarak kullanılmıştır. Ayrıca siğiller, nasır, güneş lekeleri ve diğer cilt lekeleri için de önerilmiştir. Bitki özsuyu insan dokusu için toksiktir. Gözle teması halinde körlüğe neden olabileceği rapor edilmiştir. Asla sağlıklı cilde uygulanmamalıdır. Cilt üzerinde parmağınızla yaymayın. Yayılması şişme ve iltihaba neden olacaktır.
Türk Uygarlığındaki yeri
Hâmâsûkî (خاماسوقي), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan khamaisuke (χαμαισύκη)’den muharreftir ve yer encîri/bodur encîr anlamını verir.
Dioscorides ve Galen, müshil ve balgam söktürücü olarak yararlanıldığını yazmıştır. Bir tür haşhâş olduğu, yaprağının sezâb yaprağına benzediği, yaprak koltuklarında yuvarlak meyvelerinin bulunduğu, bahçe ve bağlarda yetiştiği bilgisi verilen bitkiten müshil ve balgam söktürücü olarak faydalanılmıştır. Bitkinin haşhâş ile bir ilgisi yoktur, Dioscorides meyvelerinin haşhâş meyvesinden daha küçük olduğunu yazmıştır, hatanın kaynağı da budur. Teknik olarak bitki, bir sütligen türüdür.
Yaprakları sedefotu yapraklarına benzeyen ve sütlü usare ile dolu olan bir bitkidir. Meyveleri haşhaş kapsülüne benzer ancak daha küçüktür. Bahçe ve bağlarda yetişir. Buğday hasadı zamanı meyve toplanır, sıkça çevrilerek gölgede kurutulur. Doğranıp ıslatıldıktan sonra saklanır. Hidromel ile içilirse balgam ve safrayı dışarı atar. Garnitülere eklenmesi dahi mide bulantısına neden olur. Ayrıca salamurada da muhafaza edilir. DI 4-167.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.175-176.
Fotoğrafları
Leave a Comment