Tanımı
Sarılıcı ya da tırmanıcı çok yıllık bir bitkidir. Genellikle 1 ila 3 metre uzamaktadır. Kök kalın ve etlidir. Gövdeler ince, çıplak, çıplak ya da seyrek tüylü ve erken dönemde otsu iken zamanla odunsu hale gelmektedir. Yapraklar uzun saplı, almaşlı dizilişli, tabanda ok başlı ya da tebersi ve taban lobları genellikle dişlidir. Çiçekler koltuklarda ve tek ya da 2 ila 7 adet çiçekten oluşan talkımlar halindedir. Dıştaki çanak yapraklar içtekilerden çok daha kısa, tamamı dikdörtgensi yumurtamsı ve dalgalı kenarlıdır. Taç krem ila soluk sarı renkli, 3 ila 4,5 cm uzunluğunda ve çıplaktır. Yumurtalık çıplaktır. Meyve küresel ya da yumurtamsı bir kapsültür. Tohumlar meyve başına 2 ila 4 adettir. Kökten elde edilen reçine güçlü bir müshildir ancak doz aşımı gastrointestinal tahrişlere neden olmaktadır. Kurt düşürücü olarak kullanılmıştır. Dilimizde bingöz otu ve mahmude adları ile bilinmektedir.
Takson kartı
- Plantae (Bitkiler alemi)
- Solanales (Patlıcan takımı)
- Convolvulaceae (Tarlasarmaşığıgiller)
- Convolvulus (Tarlasarmaşığı)
Convolvulus scammonia L.
Gözlem bilgileri
Convolvulus scammonia doğal olarak Kırım ile Sina arasında kalan bölgede yayılış gösterir.🔗 Meşe çalılıkları, makilik ve ekili arazilerde görülen bitki umumiyetle nisan ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1350 metreye kadar olan rakımlarda Gebze ilçesinde gözlemlemek mümkündür.
Etimoloji
Cins adı Latince küçük sarılıcı anlamına gelir. Bu bağlamda cinsin bazı üyelerine mahsus olan diğer bitkilere sarılıcı karakterlerine işaret etmektedir. Epitet bitkinin olasılıkla Semitik kökenli adının Yunanca versiyonudur.
Türk Uygarlığındaki yeri
Mahmûde (محموده), bitkinin Arapçadaki karşılığıdır. Metinlerimizde yer verilen diğer isim olan sakmûniyâ (سقمونيا) ise, bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan skammonia (σκαμμωνία)’dan alınmıştır.
Dioscorides, tüberküloz, cüzzam, baş ağrısı ve siyatik vakalarında kullanıldığını, düşük yaptırıcı, müshil ve balgam söktürücü olarak yararlanıldığını kaydetmiştir. Hubeyş bin el-Hasan, dâhili kullanımının kulunç, mide bulantısı ve bağırsak yaralarına neden olduğunu; Mecûsî, en iyi çeşidinin Antakya’da bulunduğunu yazmıştır.
Mahmûde Anadolu’da, melankoli, epilepsi, baş dönmesi, kulunç, saçkıran, baş ağrısı, saç ve sakal dökülmesi, felç, göz rahatsızlıkları, boğaz ağrısı, sarılık, idrar yolu rahatsızlıkları, eklem ağrıları, cilt rahatsızlıkları, nezle, göğüs hastalıkları, verem, vücutta karıncalanma (nemle) ve siyatik vakalarında kullanılmış, müshil, parazit düşürücü, cinsel istek arttırıcı ve cinsel haz arttırıcı olarak faydalanılmış, atlarda yara iyileştirici olarak başvurulmuştur. Yüz bakımında kullanılan bitkinin cinsel ilişki esnasında vajinaya sokulması halinde hamile kalınmasını engellediği kaydedilmiştir. Mahmûde, samg arabî ve sanavber ile karıştıtılıp mürekkep elde etmek için kullanılmıştır.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.521-522.
Fotoğrafları
Leave a Comment