Lycopus europaeus (Kurtayağı)

Tanımı

Genellikle 20 ila 80 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Yapraklar karşılıklı dizilişli, kısa saplı ya da sapsızdır. Uzun yapraklar tüylü, dar mızraksı yumurtamsı, bazen teleksi loblu ve kenarları iri tırtıklıdır. Çiçek kurulu tepede bir başak oluşturur, beyaz ya da soluk pembe çiçekler görülür. Çanak beş lobludur ve taç iki dudak oluşturur. Üst dudak çentikli bir uca sahip ve hafifçe dışbükeydir; alt dudak üç lobludur, merkezdeki lob en büyüğüdür ve böcekleri çekmek için nektarı andıran bir işaret taşır. İki ercik görülmektedir. Dilimizde kurtayağı adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Lycopus europaeus doğal olarak Kuzey Afrika, Asya ve Avrupa’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne yayılmıştır. Sulak alanların kenarında görülmektedir. Umumiyetle haziran ve ekim ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca kurt ayağı anlamına gelir ve bu bağlamda cinsin yaprak yapısına işaret etmektedir. Epitet Latince Avrupa anlamına gelir. Türün yayılış alanına dikkat çekmektedir. Özgün tanımda bu “Habitat in Europae ripis humentibus” olarak belirtilmiştir.

Kullanımı

Kökü çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Bitkiden siyah bir boya elde edilmekte olup bu boya keten, yün ve ipeği boyamak için kullanılmaktadır. Büzücü, uyuşturucu ve soğutucu olarak kullanılmıştır. Taze ya da kurutulmuş yaprakları yatıştırıcıdır. Kalp kasılmalarını yavaşlatır ve güçlendirir. Hipertiroid, akciğerde kanama ve öksürük tedavisinde etkilidir. Kötü yaraları temizlemek için yaprakları kullanılır. Tiroid bezinin büyümesine neden olur. Gebe kişiler uzak durmalıdır.

Türk Uygarlığındaki yeri

Kebûter

Kebûter (کبوتر), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan ve güvercin anlamına gelen peristerion (περιστέριον)’un Farsçaya tercüme edilmesi ile elde edilmiştir.

Dioscorides, güvercinlerin bitkiye yakınlık duyduğunu ve çevresinde bulunduğunu, rahim ağrısı, göz ağrısı, baş ağrısı, guatr, bademcik rahatssızlıkları, ateş, bulanık görme ve cilt hastalıkları tedavisinde kullanıldığını, yorgunluk giderici ve yara iyileştirici olarak yararlanıldığını belirtmiştir.

Hekim Bereket, bitki için kebûter otı adını kullanmış ve kulağa yabancı cisim ya da böcek girmesinden kaynaklı ağrının tedavisi için önermiştir. Kebûter adını kullanan başka kaynağımız yoktur ve bu nedenle bu teşhis şüphelidir. Beri taraftan bu bitkinin kulak şikâyetleri tedavisinde kullanıldığına dair bir kaydımız da yoktur. İbnü’l-Baytâr’ın güvercin ayağı (رجل الحمامة) adını da tercih ettiği eşek marulu ise kulak rahatsızlıklarında kullanılmıştır. Biz, kebûter için Verbena officinalis taksonunu da önermenin mümkün olduğunu düşünüyoruz.

Sulak alanların yakınlarında yetişir. Güvercinlerin bu bitkinin yanında görülmesi nedeniyle güvercinotu adıyla da bilinmektedir. Genellikle tek gövdeli ve tek köklüdür. Yaprakları gül merhemi ya da domuzyağı ile rahim ağzına yerleştirilirse rahim ağrılarına son verir. Sirke ile uygulanırsa yılancığı kontrol eder. Balla birlikte yaraları kapatır. DI 4-59.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Ünv., SBE, Kocaeli, s.463.

Fotoğrafları

Lycopus europaeus L. | Sp. Pl.: 21 (1753).