Dracocephalum officinale (Zufa)

Tanımı

Genellikle 10 ila 40 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Halihazırda bazı kaynaklarda Hyssopus officinalis adı ile geçmektedir. Odunsu, çok sayıda dallı ve havlıdır. Yapraklar demet halinde, şeritsi, sapsız ya da neredeyse sapsız, 1 ila 2,5 cm uzunluğunda, 1 ila 2 mm genişliğinde, küt uçlu, kenarları geriye kıvrık, yağ bezeli ve kıvırcık tüylüdür. Çiçek durumu tek yönlüdür. Çiçek halkaları 7 ila 15 adet olup her birinde 6 çiçek bulunmaktadır. Bırahte şeritsidir. Çanak kırmızımsı ve 6 ila 8 mm uzunluğundadır. Taç menekşe mavi renkli ve 9,5 ila 13 mm uzunluğundadır. Fındıkçık üç köşeli elipsoit, kestane renkli ve siğillidir. Dilimizde zufa ve çördük adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Dracocephalum officinale doğal olarak Akdeniz havzası ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Ancak günümüzde Avrupa ve kuzey Amerika’ya da dağılmıştır. Doğal ortamında kayalık alanlarında görülen bitki ayrıca bahçelere de dikilmektedir. Umumiyetle temmuz ve ağustos ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca ejdarha başı anlamına gelir. Cinsin taç yapısına dikkat çekmektedir. Epitet Latince tedavi edici anlamına gelir. Türün geleneksel tıpta kullanılmasına işaret eder. Bu terim, bitkinin özellikle tıbbi amaçlarla kullanılması nedeniyle aktar, eczane, hastane, vb. yerlerde satılmasını vurgulamaktadır. İkili adlandırma öncesi adı “Hyssopus officinarum caerulea s. spicata”dır.

Kullanımı

Yapraklar ve sürgünler salatalara ve çorbalara tat vermesi için eklenmiştir. Adaçayı ve nane arası bir aroması vardır. Epilepsi ve gebelik vakalarında uzak durulması önerilmiştir. Etkili bir balgam söktürücü ve mide toniğidir. Bronşit ve solunum yolu enfeksiyonlarının tedavisinde başvurulmuştur. Yapraklar ve çiçekler antiseptik, öksürük kesici, büzücü, gaz giderici, terletici, âdet söktürücü, balgam söktürücü, göğüs yumuşatıcı, yatıştırıcı, uyarıcı, mide ilacı, tonik ve kan damarları açıcıdır. Yapraklarından yapılan çay, gaz, mide ağrıları, üst solunum yolu enfeksiyonları, çocuklarda öksürük rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmıştır. Lapa yapılan yaprakları yaraların üzerine sarılmıştır. Yapraklarından alınan yağ gıda aroması ve ayrıca parfüm yapımında kullanılmaktadır.

Türk uygarlığındaki yeri

Zûfâ

Zûfâ (زوفا), bitkinin Süryanicedeki karşılığı olan zopa (ܐܦܘܙ)’dan muharreftir. Bitki metinlerimizde çördük adı ile de anılmıştır.

Dioscorides, en iyi çeşidinin Kilikya’ya özgü olduğunu, zatürre, ödem, diş ağrısı, kulak rahatsızlıkları, astım ve öksürük vakalarında kullanıldığını, müshil ve parazit düşürücü olarak yararlanıldığını yazmıştır. Zûfâ Anadolu’da, menenjit, nezle, nefes darlığı, zatülcenp, dil rahatsızlıkları, göğüs hastalıkları, tüberküloz, verem ve göz rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, öksürük giderici ve parazit düşürücü olarak faydalanılmış, şerbet yapımında kullanılmıştır.