Cynodon dactylon (Ayrık otu)

Tanımı

Genellikle 8 ila 30 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Rizomlar yayılıcı, tüysüz, saman sarısı ve boğumlarda köklenmektedir. Gövde dik ya da yükselici, tabanda dirsekli, pürüzsüz ve tüysüzdür. Yaprak ayası şeritsi mızraksı, 6 cm uzunluğunda, sivri ve kenarları pürüzlüdür. Başak 2 ila 4 arası sayıda, 3 ila 7 cm uzunluğunda ve tüysüzdür. Başakçık 2 ila 2,5 mm uzunluğunda, oldukça kısa saplı, soluk yeşil ya da mor bezelidir. Dış kavuz şeritsi mızraksı ve 1 ila 2 mm uzunluğundadır. Hinduizmde tanrı Ganeşa’ya ibadet edilirken kullanılmıştır. Çeşitli spor alanlarına ekilmektedir. Dilimizde köpek dişi ayrığı, beygirotu ve ayrık otu adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Cynodon dactylon doğal olarak Avrasya, Afrika ve Avustralya’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde Amerika’ya da dağılmıştır. Yamaçlar, dere kenarı, tarlalar, yol kenarı ve tahrip edilmiş arazilerde görülmektedir. Umumiyetle nisan ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca köpek dişi anlamına gelir ve bu bağlamda cinsin rizom ve filizleri üzerindeki sivri yapılarına işaret etmektedir. Epitet Antik Yunanca parmak gibi anlamına gelir ve açık bir şekilde türün çiçek durumu yapısına dikkat çekmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Gramen dactylon, folio arundinaceo, majus aculeatum”dur.

Kullanımı

Bitkinin tamamı ve ayrıca üst bölümleri kaynatılarak hemoroit, diyabet, astım, bronşit, öksürük, karın ağrısı, böbrek taşı ve kumu vakalarında kullanılmıştır. Bitki; değiştirici, antiseptik, iştah açıcı, büzücü, yatıştırıcı, arındırıcı, idrar söktürücü, yumuşatıcı, terletici ve yara iyileştiricidir. Kökü kaynatılarak kanamayı durdurmak için uygulanmıştır. Suyu büzücüdür ve yara ile kesiklere uygulanır. Dahili olarak kronik ishal ve dizanteri tedavisinde kullanılmıştır. Yaprak suyu histeri, epilepsi ve cinnet tedavisinde kullanılmıştır. Karanfil (Syzygium aromaticum) ile birlikte parazit düşürücü olarak önerilmiştir. Otçul hayvanlar için zehirli olabileceği rapor edilmiştir. İnsanlarda dermatit ve saman nezlesine neden olabilir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Ayrık

Ayrık (ايرق), bitkinin Türkçedeki karşılığıdır. Halîmî, necm, necîl ve ayrığın aynı bitki olduğunu ifade etmiştir. Muhtemelen aynı ailede yer alan bugdây, arpa, çâvdâr gibi hububattan ayrı tutmak için kullanılmış olabilir. Bu bitki insanlar tarafından tüketilmez ancak at ve eşekler severek tüketir. Kaynaklarımızda ayrıca bitkinin Arapça karşılıkları olan necîl (نجيل) ve sîl (ثيل) ile birlikte diğer bir Türkçe ismi olan sıgır otu (صغر اوتي) da tercih edilmiştir. Bu isimlerin tamamı ilk sırada yer verdiğimiz modern Cynodon dactylon’un isimleridir, ikinci sırada verdiğimiz Parnassia palustris için metinlerimizde isim belirtilmemiş, aşağıda da değindiğimiz üzere sîl maddesi içinde değerlendirilmiştir. Bu bitki günümüzde yürek yaprağı olarak bilinmektedir.

Dioscorides, agrostisin büyükbaş hayvanlar için besleyici olduğunu, karın ağrısı ve ağrılı idrar vakalarında başvurulduğunu, taş düşürücü ve yara iyileştirici olarak faydalanıldığını; agrostis en parnassonun yapraklarının sarmaşığa benzediğini, çiçeklerin beyaz renkli olduğunu, kökünün değerli bir göz ilacı olduğunu, tohumlarının ise idrar söktürücü ve kusma durdurucu olduğunu yazmıştır.

Bitkiler, idrar yolu hastalıkları, göz rahatsızlıkları ve kalp rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, taş düşürücü ve idrar söktürücü olarak faydalanılmıştır. Burada verilen bilgiler iki farklı bitkiden derlenmiştir. Bizce bunun nedeni, Dioscorides’in agrostis (ἄγρωστις) ve agrostis en parnasso (ἄγρωστις ἐν τῷ παρνασσῷ) maddelerinde yer verdiği bitkilerin birbirine benzeyen iki bitki olduğu düşünülmesidir, oysa bu iki bitkinin isim benzerliği dışında hiçbir benzerlikleri yoktur.

Meşhur bir bitkidir. Gövdeler boğumlu ve sürünücü olup boğumlardan köklenmektedir. Kök eklemli ve tatlıdır. Küçük ve büyükbaş hayvanlara yem olarak verilmektedir. Kökü öğütülerek sarılırsa yaraları kapatır. Ayrıca kaynatılarak içilirse kolik, idrar güçlüğü ve mesane yaraları için iyidir, taşları da kırar. DI 4-29.