Cormus domestica (Üvez)

Tanımı

Halihazırda bazı kaynaklarda Sorbus domestica adı ile geçmektedir. Genellikle 15 ila 20 metre arasında boylanan yaprakları dökülücü bir ağaçtır. Gövde 1 metre çapa ulaşmaktadır. Gövde kabuğu kahverengi, genç bireylerde pürüzsüz, yaşlı bireylerde ise çatlaklıdır. Kış tomurcukları yeşil renkli ve yapışkan reçinelidir. Yapraklar 15 ila 25 cm uzunluğunda ve 13 ila 21 arası sayıda yaprakçıkla teleksidir. Yaprakçıklar 3 ila 6 cm uzunluğunda ve 1 cm genişliğinde, uçları kütçe sivri ve kenarları testere dişlidir. Çiçekler 13 ila 18 mm çapındadır. Bunlar 10 ila 14 cm çapa ulaşan kümeler halindedir. Taç yapraklar beş adet olup beyaz renklidir. Ercikler yirmi adet olup krem beyazı renklidir. Meyve 2 ila 3 cm uzunluğunda, yeşilimsi kahverengi ve sıklıkla güneş alan tarafları kırmızı bezelidir. Dilimizde üvez adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Cormus domestica doğal olarak Avrupa, Kuzey Afrika ve Kafkasya’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde Asya ve Avustralya’ya da dağılmıştır. Bahçelerde görülen bitki umumiyetle nisan ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ve Kandıra ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca kütük anlamına gelir ve bu bağlamda bitkinin klasik çağda kerestesi için yetiştirilmesine işaret etmektedir. Epitet Latince evcil anlamına gelir ve açık bir şekilde türün bahçelerde yetiştirilmesine dikkat çekmektedir.

Kullanımı

Meyveler tamamen olgunlaştıklarında tüketilmektedir. Ayrıca meyve suyu, turşu ve reçel yapımında kullanılmaktadır.

Türk Uygarlığındaki yeri

İgde

İgde (اگده) bitkinin Türkçe karşılığıdır. Bu isim günümüzde Elaeagnus cinsi için kullanılmaktadır. Bu bitkinin güncel adı ise üvezdir. Öte yandan Halîmî Farsçadaki pustunk (پستانك) ile Türkçedeki igdenin aynı bitki olduğunu yazmıştır. Bu durumda en azından bir süre igde adının iki farklı bitki için kullanılmış olduğu olasılığı ortaya çıkmaktadır.

Metinlerimizde bitkinin Arapçadaki karşılığı olan gubeyrâ (غبيرا) da kullanılmıştır. Halîmî, sinced, igde ve pesteğin aynı bitki olduğunu tıbbi olarak kullanılan parçasının meyvesi olup gubeyrâ olarak adlandırıldığını belirtmiştir. Dioscorides, bağırsaklara faydalı olduğunu; Mansurî, kusmayı yatıştırdığını; Râzî, baş ağrısını giderdiğini ve alkol alınırken tüketildiğinde sarhoş olmayı geciktirdiğini; Temimî, çiçeklerinin kokusunun kadınlarda cinsel arzuyu uyandırdığını, bu nedenle bu bitkinin çiçek açtığı dönemlerde kocaların karılarına dışarı çıkmayı yasakladıklarını; yapraklı dallarından başa taç yapıldığında kişinin çok mutlu olacağını; Bîrûnî, çiçeğini koklamanın soğuk algınlığına iyi geldiğini yazmıştır.

Bitki Anadolu’da, nezle, baş ağrısı ve cilt hastalıklarının tedavisinde kullanılmış, kusma durdurucu ve öksürük giderici olarak faydalanılmıştır. Alkollü içkiler ile birlikte alındığında sarhoş olunmasını geç hale getirdiği belirtilmiştir. Hacım Sultan’ın asâsının iğde ağacından olduğu aktarılmıştır. Âdem’in cennetten çıkarken Allah’ın yanına verdiği bitkilerden biri olduğuna inanılmıştır. İgdenin rüyada görülmesi zenginlik olarak yorulmuş, ayrıca fal bakmak için de kullanılmıştır. Erkeğin spermi igde çiçeği ile dövülerek kadına yedirilirse, kadının o erkeğe aşık olacağı, ayrıca çiçeğinin kokusu kadınlarda cinsel isteği arttırdığı, çiçekle birlikte kadının yanına gidilirse kokusu nedeniyle kadın çiçeği taşıyana aşık olacağı, ağacın külünün de kadınlarda şehveti arttırdığı iddia edilmiştir.