Cistus creticus (Laden)

Tanımı

Genellikle 30 ila 100 cm büyüyebilen bir bitkidir. Genç dallar kırmızımsı salgılı ya da salgısız tüylerle kaplı ve sıklıkla yapışkandır. Yapraklar 3 ila 15 mm uzunluğunda saplı, karşılıklı dizilişli, yumurtamsı, dikdörtgensi yumurtamsı ya da neredeyse dairesel, 1 ila 6 cm uzunluğunda, 0,5 ila 2 cm genişliğinde, sıklıkla dalgalı kenarlı, teleksi damarlı ve üst yüzeyi yeşil renklidir. Talkımlar terminal ve gevşek biçimde 1 ila 6 adet çiçeklidir. Çiçekler pembe renkli ve 3 ila 5 cm çapındadır. Çanak yapraklar beş adet, yumurtamsı mızraksı, ucun sipsivri uçlu, yıldızsı ve uzun basit tüylüdür. Boyuncuk erciklerle aynı uzunluktadır. Kapsül bölümlü, 5,6 ya da 10 adet valfli ve yoğun biçimde yaslanıcı cılız tüylüdür. Dilimizde tüylü laden, karağan, istifiza, karağı, karahan, karah ve pembe çiçekli laden adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Cistus creticus doğal olarak Akdeniz havzasında yayılış gösterir ancak günümüzde Amerika ve Avustralya’ya da dağılmıştır. Makilik alanlarda görülen bitki umumiyetle mart ve haziran ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins Antik Yunanca sepet anlamına gelir. Cins üyelerinin sepet yapımında kullanılmasına işaret eder. Söylenceye göre Medusa, Poseidon’u Kisthene’de (Günümüzde Balıkesir ilçesine bağlı Gömeç ilçesinin civarı) ladenlerin olduğu bir kayalıkta karşılamıştır. Bitkinin adı da bu yerleşim yerinden gelmektedir. Epitet Latince Girit anlamına gelir. Türün tip yerine işaret eder. Özgün tanımda bu “Habitat in Creta, Syria” olarak belirtilmiştir.

Kullanımı

Yapraklarından çay elde edilmektedir. Reçinesi gıda aroması olarak dondurma ve sakızlarda kullanılmaktadır. Bitkiden elde edilen ladanum (Dilimizdeki laden kelimesi de buradan gelir) adlı reçine parfümeri, tütsü ve sabun yapımında kullanılmaktadır. Balgam söktürücü, aromatik ve uyarıcıdır. Kanamayı kontrol eder ve antibiyotik etkisi vardır. Nezle ve ishal tedavisinde dahili olarak kullanılmıştır. Âdet kanamalarını hızlandırıcıdır. Üst bölümler kaynatılarak buhar banyosu halinde adet başlatıcı (emenagog) olarak kullanılır. Karın ağrısı, kısırlık ve üreter iltihap vakalarında başvurulmuştur.

Türk Uygarlığındaki yeri

Lâden

Lâden (الدن), bitkilerden elde edilen reçinenin adıdır ve Antik Yunancadaki karşılığı olan ladanon (λαδάνον)’dan muharreftir. Bu bitkiler metinlerimizde kırmızı panbukluk (قرمزی پانبوقلق) ve ak panbukluk (اق پانبوقلق) olarak geçmektedir.

Halîmî, bitkinin adlarının kîsûs ve pamuk otı olduğunu, bitkiyi tüketen keçilerin tüylerine yapışan lâden adlı reçinenin kuruduktan sonra toplandığını yazmıştır. Dioscorides, rahim şikâyetleri ve öksürük vakalarında kullanıldığını, ağrı kesici, idrar söktürücü, damar açıcı, saç dökülmesi önleyici ve yara iyileştirici olduğunu aktarmıştır.

Lâden Anadolu’da, felç, nezle, baş ağrısı, organların yerinden oynaması, sıtma, kulak ağrısı ve göz sorunlarının tedavisinde kullanılmış, saç çıkartmak için başvurulmuş, düşük sonrası kalıntıları çıkarıcı, damar açıcı, idrar söktürücü, öksürük giderici ve saç çıkartıcı olarak faydalanılmış, atlarda bademcik vakalarında verilmiştir. Reçinenin kozmetikte kullanılmasının yanı sıra kadınlar tarafından saç uzatıcı olarak uygulanmıştır. Salgın hastalık durumlarında evlerde tütsü yapılarak kullanılması önerilmiş, bitkiyi rüyada görmek muhabbet yorumlanmıştır.

Antik Yunan

Bir başka kaya gülü türü yine kayalık bölgelerde yetişir ancak bunun yaprakları daha uzun ve daha koyu renkli olup baharda hafifçe yağlı hale gelir. Bu yapraklar da büzücüdür. Ladanum adı verilen reçine bu çalıdan alınır. Reçine, yaprakları ile beslenen keçilerin sakal ve kalçalarındaki tüylere yapışır, daha sonra yapışan reçine toplanır. Ardından süzülür ve küçük toplar halinde saklanır. En kaliteli laden, aromatik, soluk renkli, reçinemsi, kolayca şekil alan ve kum ve kirden arındırılmış olandır. Isıtıcı, yumuşatıcı ve açıcıdır. Şarap, mür ve mersin yağı ile karıştırıldığında saç dökülmesini durdurur. Şarapla uygulanırsa yara izlerini kapatır, kulağa su ve bal ya da gül merhemi ile damlatıldığında kulak ağrısını geçirir. Doğum sonrası kalıntıların atılması için dumanı vajinaya tutulmuştur. Rahme yerleştirildiğinde sertliğini giderir. İdrar söktürücüdür, ayrıca ağrı kesici ve öksürük ilaçlarına eklenmektedir. DI 1-97.

Antik Roma

Çok sayıda yazar ladenin, kazara yaralanan kokulu bir bitkiden tesadüfen keşfedildiğini yazar. Keçiler özellikle hoş kokulu bitkilerin yapraklarına düşkündür. Yeni filizlenen sürgünleri tüketen keçilerin tüylerine, sürgünlerin tatlı usareleri yapışır. Usare tozla karışarak keçinin üzerinde yapışkan tutamlar oluşturur ve bu arada güneşin etkisiyle kurur. Ardından tarak yardımıyla toplanır. Bu nedenle ithal edilen ladenlerin içinde keçi kılı bulunması şaşırtıcı değildir. Laden mersin meyvesi ve keçi dışındaki hayvanların postlarından alınan pislikle karıştırılmaktadır. Hakiki ladenin yabanıl ve keskin bir kokusu vardır. Kuru ve kavrulmuş gibi gözükse de dokunulduğunda yumuşamaktadır. Yakıldığında parlak bir alev yayar, güçlü ve hoş bir kokusu vardır. Eğer mersin meyvesi karıştırılmışsa ateşte çıtırdar ve sahte olduğu anlaşılır. Gerçek ladende tozdan daha çok kum veya taşlı maddeler bulunmaktadır. PL 12-37.

Bu maddeye Cistus ladanifer taksonu da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.507.

Fotoğrafları

Cistus creticus L. | Sp. Pl., ed. 2.: 738 (1762).