Tanımı
Dik ila yatık yükselici tek yıllık bir bitkidir. Gövdeler 30 ila 80 cm uzunluğunda, sarımsı havlı ve tüysüzcedir. Sitipüller 2 ila 4 cm uzunluğunda ve cılız tüylüdür. Yapraklar genellikle 4 yaprakçıklıdır. Yaprak sapı 4 ila 10 cm uzunluğunda, uzun zigzaglı tüylerle kaplı ve tabanda sitipüle kaynaşıktır. Yaprakçıklar yumurtamsı dikdörtgensi ila ters yumurtamsı, 1,1 ila 5,9 cm uzunluğunda, 0,5 ila 3,4 cm genişliğinde, kağıtsı, uzun tüylü, yuvarlak tabanlı, kirpikli kenarlı ve küt ya da girintili uçludur. Bırahteler mızraksı ve sipsivri uçludur.
Çiçekler 8 ila 10 mm uzunluğunda ve sapsızdır. İkincil bırahteler mızraksı, 5 mm uzunluğunda ve kadifemsidir. Çanak tüpü 4 ila 6 mm uzunluğunda ve incedir. Taç sarı ila altın renklidir. Bayrakçık yayılıcı ve girintili uçludur. Kanatçıklar belirgin, dikdörtgensi ila eğik yumurtamsı ve incedir. Kayıkçıklar belirgin, yumurtamsı, kanatçıklardan kısa, içe bükülmüş ve sipsivri ila gagalı uçludur. Yumurtalık dikdörtgensidir. Boyuncuk çanaktan uzundur. Tepecik terminal, küçük ve seyrek biçimde havlıdır. Meyve yer altında, dikdörtgensi, şişkin, 2 ila 5 cm uzunluğunda, 1 ila 1,3 cm genişliğinde, ağsı damarlı ve 1 ila 4 adet tohumludur. Tohumlar açık kahverengi, dikdörtgensi ve 5 ila 10 mm uzunluğundadır. Dilimizde yer fıstığı adıyla bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Bitki doğal olarak Bolivya’da yayılış gösterir.🔗 Ancak ekonomik değeri nedeniyle dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir. Bahçe ve tarlalarda görülmektedir. Umumiyetle mayıs ve ağustos ayları arasında çiçek açmaktadır. Ülkemizde Mersin, Antalya, Hatay ve Adana’da yaygın olarak yetiştirilmektedir.
Etimoloji
Cins adı Antik Yunanca (ἄρακος) bir dizi baklagiller üyesinin yenilebilir tohumları için kullanılan bir isimdir. İsim dilimize de araka adıyla yerleşmiştir ve iri taneli bir bezelye varyantı için kullanılmaktadır. Epitet Antik Yunanca yeraltında demektir ve bitkinin meyvelerinin toprağın altında gelişmesini vurgulamaktadır. Özgün tanımda bu “folliculos sub terra condens” ifadesi ile belirtilmiştir.
Kullanımı
Hasarlı ve bozulmuş tohumlar yenilmemelidir. Tohumlar çiğ, pişirilerek veya toz haline getirilerek yenilmektedir. Özellikle tropikal bölgelerde temel besin kaynaklarından biridir. Tohumlar öğütülerek fıstık ezmesi olarak satılmaktadır. Çeşitli hamur işlerinin protein içeriğini artırmak için toz halinde eklenmektedir. Çünkü tohumlar protein ve yağ bakımından zengindir, ayrıca özellikle B kompleks vitaminleri olmak üzere mineraller ve vitaminler açısından da iyi bir kaynaktır. Tohumlardan yenilebilir bir yağ elde edilir ve bu, dünyada en yaygın kullanılan yenilebilir yağlardan biridir. Bileşimi zeytinyağına benzer ve genellikle yemek pişirmede, margarin yapımında, salata yağlarında kullanılmaktadır. Tohumlar kavrularak kahve ikamesi olarak içilmiştir. Taze meyveler sebze olarak yenilmektedir.
Tohumdan elde edilen yağ müshil, yatıştırıcı, yumuşatıcı ve göğüs rahatlatıcıdır. Tohumlar iltihap önleyici ve afrodizyak olarak kullanılmıştır. Tohumlardan elde edilen yağ, ilaç, sabun, krem, pomad, boya, böcek kontrolü ve dizel motorlar için yakıt üretimi de dahil olmak üzere geniş bir kullanım yelpazesine sahiptir.
Fotoğrafları
