Tanımı
Genellikle 30 ila 150 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Gövde tek, çoğunlukla dallı, alt bölümde çıplak ve üst bölümde kısa havlıdır. Yapraklar 3 ila 9 cm uzunluğunda, 0,4 ila 0,8 cm genişliğinde, mızraksı, sivri uçlu, bölünmemiş, kenarları düzenli biçimde testere dişli, en azından üst yüzeyi çıplak, sapsız ve tamamı gövdededir. Yalancı şemsiye 3 ila 10 adet kömeçlidir. Çiçek durumu sapı 1 ila 8 cm uzunluğundadır. İnvolukrum 8 ila 12 mm çapındadır. Filariler 3 sıra halinde 25 ila 30 adet, 3 mm uzunluğunda, yumurtamsı, küt uçlu, havlı ve kahverengi kenarlıdır. Çiçek tablası düz ila hafifçe dışbükeydir. Paleya ters mızraksı ve 3 ila 4 mm uzunluğundadır. Dilsi çiçekler 8 ila 10 adet, 5 mm uzunluğunda, dairesel ve beyaz renklidir. Disk çiçekleri 45 ila 75 adet, grimsi beyaz renkli ve 3 mm uzunluğundadır. Kapçık 1,5 ila 2 mm uzunluğundadır. Dilimizde hapşırık otu ve aksırık otu adlarıyla bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Bitki doğal olarak Avrupa’da yayılış gösterir.🔗 Kocaeli’nin doğal bitkisi değildir. Fotoğraflar bahçemizdeki bir örneğe aittir.
Takson kartı
- Plantae (Bitkiler alemi)
- Asterales (Papatya takımı)
- Asteraceae (Papatyagiller)
- Achillea (Civanperçemi)
Achillea ptarmica L.
Etimoloji
Cins adını efsanevi Aka kahramanı Akhilleus’den (Ἀχιλλεύς) almaktadır. Akhilleus hakkında en detaylı bilgiler Homeros’un İliada adlı eserinde yer almaktadır. Troia Savaşı esnasında Agamemnon ile arasında anlaşmazlık yaşanan Akhilleus, savaş meydanını terk eder ve onun savaşa dâhil olmadığı süre boyunca Akalar savaşta üstünlük kuramaz. Ancak Akhilleus’un en yakın arkadaşı Patroklos’un Hektor tarafından öldürülmesi üzerine Akhilleus tekrar savaş meydanına döner. Savaşın sonlarına doğru Paris’in attığı bir okla topuğundan yaralanır ve bu yara nedeniyle ölür. İliada’nın on ikinci bölümünde, okla yaralanan Eurypylus çevresindekilere “Beni gemiye taşıyın ve yaramın üzerine yara iyileştirici bitkiyi serpin. Bu otun iyileştirici özelliğini Akhilleus’dan öğrendik, o da Sentor Chiron’dan öğrenmişti.” der. Her ne kadar Homeros söz konusu bitkinin hangi bitki olduğu hususunda bilgi vermemiş olsa da Plinius bitkinin Akhilleus’un bitkinin yara iyileştirici etkisini keşfetmesinden sonra achilleos olarak anıldığını kaydeder.
Bitkinin yaygın adı olan civanperçemi de muhtemelen Aşil ile ilgilidir ancak Ortaçağ metinlerde bitkiden yer yer dilberperçemi olarak bahsedildiğini de gördük. Epitet Antik Yunanca hapşırmak anlamına gelir. Bitkinin kurutularak toz haline getirilmiş yapraklarının geleneksel olarak sinüsleri temizlemek ve hapşırmayı tetiklemek için bir tür enfiye olarak kullanılmasına işaret etmektedir.
Kullanımı
Yaprakları çiğ veya pişirilerek yenilmiştir. Bunlar ayrıca haşere kovucu olarak kullanılır. Çiğnendiğinde, ağızda uyuşma ve karıncalanma etkisi yaratır. Bu nedenle, diş ağrısını veya ülserleri hafifletmek için kullanılmaktadır. Terletici, sindirime yardımcı, adet düzenleyici, diş ağrısı giderici, hapşırtıcı ve kanama durdurucudur. Sığır ve atlar dahil olmak üzere bazı evcil hayvanlar için zehirli olduğu bilinmektedir. Bu nedenle tüketiminden uzak durulmalıdır.
Türk Uygarlığındaki yeri
Türkçe metinlerde su’ût (سعوط) olarak geçer, bitkiye tek atıf vardır, atfın kaynağı İbnü’l-Baytâr’dır ve o da bilgilerin tamamını Dioscorides’ten almıştır.
Buna göre bitkinin kokusu hapşırtıcı etkiye sahiptir, ayrıca lapa haline getirilerek yüzdeki çilleri gidermek için uygulanmış, veba salgını durumunda koklanması önerilmiştir. Bitkinin hapşırtıcı özelliği yaygın olarak bilinir, bu nedenle bitki Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde aksırık otu adı bilinir. Dioscorides de bitkiden ptarmike (πταρμικὴ) adı ile bahsetmedir, kelime Antik Yunancada hapşırtıcı anlamına gelir.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.626-627.
Fotoğrafları
