Papaver somniferum (Haşhaş)

Hüseyin Doğan

17 Mayıs 2026

Tanımı

Genellikle 30 ila 60 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövdeler dik ve genellikle mumludur. Alt yapraklar kısa fırfırlı saplı, üst yapraklar sapsız ve sarılıcı, tamamı dişli kenarlıdır. Tomurcuk yumurtamsı dikdörtgensi ve 1,5 ila 2 cm uzunluğundadır. Taç yapraklar dairesel, beyaz, leylak, mor ya da alacalı renklidir. İplikçikler çomaksıdır. Meyve küresel, neredeyse saplı, 5 ila 7 cm uzunluğunda ve 4 ila 5 cm genişliğindedir. Tepecikler 8 ila 12 adettir. Bitkinin tüm kısımları hasar aldığında beyaz lateks salgılamaktadır. Kapsülünün narkotik sıvısı (afyon) için yaygın olarak yetiştirilmektedir. Türkiye’deki başlıca yetiştirme merkezleri Afyon, Malatya ve Aydın’dır, ancak başka yerlerde de yetiştirilmektedir. Dilimizde haşhaş adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Anavatanı şüpheli bir türdür.🔗 Günümüzde neredeyse dünyanın tamamında yetiştirilmektedir. Tarlalar, yol kenarı ve bahçelerde görülen bitki umumiyetle nisan ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda Karamürsel ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Takson kartı

Plantae (Bitkiler alemi)
Ranunculales (Düğünçiçeği takımı)
Papaveraceae (Gelincikgiller)
Papaver (Gelincik)

Papaver somniferum L.

Etimoloji

Cins adı Latince süt anlamın gelir ve bu bağlamda cinsin bazı üyelerinde görülen sütsü özsuyuna işaret etmektedir. Aynı köke bağlı gıda anlamına gelmesi de muhtemeldir. Bitki antikçağda çocukların uykuların düzenlenmesi için kullanılırdı. Diğer yandan cinsin Türkçe adı olan gelincik, çiçeklerinin muhtemelen gelinlerin yüzünü örtmek için kullanılan kırmızı renkli duvağa benzediği için tercih edilmiştir. Anadolu’da bir çocuk oyunu olarak gelincik çiçeklerinden bebek yapılır. Epitet adını, uyku tanrısı Somnus’tan almaktadır. Hellen mitolojisindeki karşılığı Hipnoz’dur. Haşhaşın uyku getirici özelliğine istinaden bu isim tercih edilmiştir. Somniferum, uyku taşıyan anlamına gelmektedir.

Kullanımı

Bitki çok sayıda zehirli bileşik içermektedir. Ayrıca son derece bağımlılık yapıcı narkotik ilaçların yapımında da kullanılmaktadır. Tohumları besleyicidir ve çiğ ya da pişirilerek yenilmektedir. Bunlar çeşitli hamur işlerine ve ayrıca salatalarda eklenmektedir. Olgunlaşmamış kapsüllerinden elde edilen kurutulmuş özsu, morfinin kaynağıdır. Lateks ağrı kesici, öksürük giderici, büzücü, terletici, adet düzenleyici, hipnotik, narkotik ve yatıştırıcıdır.

Türk Uygarlığındaki yeri

Haşhâş (خشخاش), bitkinin Farsçdaki karşılığıdır. Bitkinin usaresi için kullanılan afyûn (افيون) kelimesi, Antik Yunancadaki karşılığı opion (ὄπιον)’dan alınmıştır.

Dioscorides, ekmek yapımında kullanıldığını, kulak ağrısı, göz iltihabı, karın rahatsızlıkları, ishal, aşırı âdet kanaması, öksürük, boğaz şikâyetleri ve cilt hastalıklarının tedavisinde kullanıldığını, iltihap giderici, ağrı kesici, sindirim kolaylaştırıcı ve uyutucu olarak yararlanıldığını, aşırı tüketiminin ölümcül olduğunu kaydetmiştir. İbn Sînâ, afyûn mısrînin haşhâş-ı esvedin usaresi olduğunu, mârûldan da afyûn elde edildiğini; Temimî, afyûnun Mısır’da üretildiğini; Râzî, afyûnun zararlı olduğunu, özellikle kapalı alanda kullanımının koma ile sonuçlandığını; İbnü’l Baytâr, yağının, uyutucu, canlandırıcı, öksürük giderici ve ağrı kesici olduğunu belirtmiştir.

Anadolu’da,menenjit, uykusuzluk, göz ağrısı, kulak rahatsızlıkları, diş rahatsızlıkları, nezle, kulunç, hemoroid, mesane hastalıkları, kadın hastalıkları, eklem ağrısı, dolama, karaciğer hastalıkları, idrar yolu hastalıkları, baş ağrısı, boğaz rahatsızlıkları, zatülcenp, ishal, gut, verem ve diş eti rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, ağrı kesici, öksürük giderici, kilo aldırıcı, sperm arttırıcı, iltihap giderici, âdet söktürücü ve cinsel istek arttırıcı olarak faydalanılmıştır.

Haşhâşiyye adlı yemeğin tarifine giren bitki, helva yapımında da kullanılmıştır. Muhtemelen kapsüllerinin çok sayıda tohum içermesi ile bağlantılı olarak rüyada haşhâş görmek bolluk olarak yorumlanmıştır. Âdem’in cennetten çıkarken Allah’ın yanına verdiği bitkilerden biri olduğuna inanılan haşhâşın, sarhoşluk verici etkisi olduğu ve bu nedenle haram olduğu yazılmıştır. Haşhâşın şiirde kullanımı, tohumların küçüklüğü, çeşni olarak kullanımı ve sarhoşluk verici etkisi üzerinedir.

Fotoğrafları