Urtica urens (Cılağan)

Tanımı

Genellikle 10 ila 60 cm boylanabilen, bir evcikli ve tek yıllık bir bitkidir. Gövdeler basit ya da zaman zaman çalımsı görünümlüdür. Yapraklar yumurtamsı ya da eliptik, kenarları keskince ya da kabaca dişli, ucu küt ya da kısaca sipsivridir. Başaklar sıkı, azami 1 cm uzunluğunda, koltuklarda, üsttekiler sıkı ancak alttakiler ıraksaktır. Erkek ve dişi çiçekler çok sayıdadır. Dilimizde cılağan ve küçük ısırgan adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Urtica urens doğal olarak Avrasya ve Kuzey Afrika’da yayılış göstermekle birlikte günümüzde Antarktika hariç tüm kıtalara yayılmıştır. Tahrip edilmiş araziler ve bahçelerde görülmektedir. Umumiyetle nisan ve haziran ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda il geneline gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca iğne anlamına gelmektedir. Bitkiye dokunulduğunda kaşınmaya neden olmasına işaret eder. Epitet Latince yakıcı anlamına gelir. Cinse olan atıfla aynıdır. Tür, Urtica dioica‘ya göre daha şiddetli kaşıntıya neden olur.

Kullanımı

Genç yaprakları pişirilerek tüketilmektedir. Besleyici bir gıdadır ve mineral ile vitamin açısından çok zengindir. Uygun bir ıspanak ikamesi olup çorba ve yemeklere eklenmiştir. Sürgünlerinden ısırgan birası üretilmektedir. Saplarından keten benzeri lif elde edilmiş ve bu ip ya da kumaş olarak kullanılmıştır. Ayrıca kaliteli kağıt elde edilmiştir. Olgun bitki, komşu bitkilere dadanan böcekleri uzaklaştırma işlevine sahiptir. Yaprakları demlenerek saçları yıkamak için kullanılır, bu ayrıca kepeği de önler. Yaprak ve saplarından yeşil, kökünden sarı boya elde edilmiştir. Tohumlarından alınan yağ, kandillerde aydınlatıcı olarak kullanılmıştır. Yapraklarına dokunulduğunda cildi tahriş eder. Bitkiler kurutulduğunda ya da pişirildiğinde bu etkileri kaybolur. Olgun yaprakların böbreklere zarar verebileceği rapor edilmiştir.

Yapraklarından yapılan çay tonik ve kan temizleyicidir. Bitkinin tamamı astım önleyici, kepek giderici, büzücü, temizleyici, idrar söktürücü, süt arttırıcı, kanama durdurucu, kandaki şeker miktarını kontrol edici ve uyarıcıdır. Demlenmiş hali iç kanama önleyici, eklem iltihabı, romatizma, hemoroit ve kansızlık tedavi edici, aşırı âdet görmeyi düzelticidir. Ayrıca özellikle egzama olmak üzere çeşitli cilt şikayetlerinde faydalıdır. Haricen eklem iltihabı, gut, siyatik, nevralji, hemoroit ve saçla ilgili şikayetlerde kullanılmıştır. Isırgan suyu, bitkinin yapraklarının neden olduğu kaşıntıyı giderir. Taze yaprakları demlenerek yanıklara uygulanır. Faydalı bir ilk yardım ilacıdır. Isırma, sokma, yanık, kurdeşen ve emzirme sorunlarının tedavisinde başvurulmuştur.