Tanımı
13 metre kadar büyüyebilen bir bitkidir. Gövde pullu ve gridir. Yapraklar yeşil, yumurtamsı, testere dişli kenarlı, saplı, basit ve almaşlı dizilişlidir. Çiçekler beyaz ve beş taç yapraklıdır. Bunlar 2 ila 3 cm çapındadır. Çiçekler yapraklardan önce görülmektedir. Tomurcuklar pembe lekelidir. Sürgünlerde dikenler vardır. Tohumlar ekim ve aralık arası olgunlaşır. Meyveler çiğ ya da pişirilerek yenilmektedir. Meyveler ateş düşürücü ve yatıştırıcıdır. Büzücü, ateş düşürücü ve sakinleştiricidir. Yapraklarından sarı bronz bir boya elde edilmektedir. Pyrus communis dilimizde armut adı ile bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Doğal olarak Batı Asya ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak günümüzde dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir.🔗 Bağ, bahçe ve yol kenarında görülen bitki umumiyetle nisan ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.
Etimoloji
Cins adı Latince meyve anlamına gelir. Olasılıkla Semitik orijinli bir kelimedir. Dilimizdeki armut kelimesi Türkçe kökenlidir. Epitet Latince yaygın anlamına gelir ve açık bir şekilde türün yaygın bir biçimde bilinmesine işaret eder.
Türk Uygarlığındaki yeri
Amrud (امرود) bitkinin Türkçedeki karşılığıdır. Metinlerimizde bitkinin Süryaniceki karşılığı olan kummasra (ܟܘܡܬܪܐ)’dan muharref kümmesra (كمثري) adı da kullanılmıştır. Halîmî kümmesranın Türkçe adının amrûd olduğunu yazmıştır.
Dioscorides, mantar zehirlenmesi vakalarında kullanıldığını ve bağırsaklar için faydalı olduğunu, İbni Sînâ, Horasân ve Mâverâünnehir amrûdunun meşhur olup şâh-amrûd adı ile bilindiğini; el-İsrâ’îlî, sindirime yardımcı olduğunu ve ishal ile kusma vakalarında başvurulduğunu; İshak bin İmrân, idrar söktürücü ve iştah açıcı olduğunu yazmıştır.
Bitki Anadolu’da, baş ağrısı, kalp hastalıkları, ishal, sıtma, veba, melankoli, bağırsak hastalıkları ve mide hastalıkları vakalarında kullanılmış, bitkiden susuzluk giderici, kusma engelleyici, idrar söktürücü, iştah açıcı ve cinsel istek arttırıcı olarak faydalanılmış, hamile kalamayan kadınlar için tavsiye edilmiş, ancak aşırı tüketiminin kulunca neden olduğu vurgulanmıştır.
Fal bakmak için de kullanılan amrûd rüya tâbirleri özelinde sarı renkli bir meyve olmasına rağmen istisnai bir durumdadır. Buna göre, rüyada armut görmek ticari fayda anlamına gelmektedir. Amrûdun da, Âdem’in cennetten çıkarken Allah’ın yanına verdiği bitkilerden biri olduğuna inanılmıştır. Bitkinin meyvesinin çok olduğu yıllarda diğer meyvelerin az olacağına inanılmış, Mühre şehrinde Hud peygamberin diktiği ve yıl boyu meyve veren bir armut ağacının olduğu rivayet edilmiştir. Bu tevatürü kutsiyet bağlamında değerlendirmeliyiz. Yıl boyu meyve vermediği bilinen bir bitkinin tek bireyinin yıl boyu meyve vermesi yahut yaprak döktüğü bilinen bir ağacın bir örneğinin yaprak dökmediğinin kaydedilmesi yaygın görülen bir söylencedir ve bu örnekler ya bir tanrıya ya da bizim örneğimizde olduğu gibi bir peygambere izafe edilmektedir. Şiirde nadiren yer verilen amrûd, örneğin Necati Beg Divân’ında fidesinin meyve veren bir ağaç haline gelmesinde ilahi bir taraf olduğuna vurgu yapılarak kullanılmıştır.
Antikçağ
Armudun tamamı büzücü olan çok sayıda çeşidi vardır. Kuru ayva ya da çiğ ayva ishali durdurur, ancak aç karnına yenmesi zararlıdır. Yabani armut, daha da büzücüdür. Ahşabının külü, mantardan alınan zararları giderebilir. Bazı kimseler, mantar yabani armut ile pişirilirse zararsız hale geldiğini söyler. DI 1-116.
Armudun bir çeşidi küçük meyveli olmasına rağmen erken gelişmesi nedeniyle superbum adı ile bilinmektedir. Ancak en meşhuru Crustumian armududur. PL 15-16.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.144-145.
Fotoğrafları
Leave a Comment