Oryza sativa (Pirinç)

Tanımı

Genellikle 45 ila 180 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Saplar dik ya da dirseksi yükselici ve 3 ila 20 adet düğümlüdür. Yapraklar 12 ila 65 cm uzunluğunda, 4 ila 18 mm genişliğinde ve sivri uçludur. Çiçek durumu bileşik salkım halinde, salkım açık, mızraksı, yanal ya da sarkık ve 20 ila 50 cm uzunluğundadır. Başakçıklar eliptik ya da dikdörtgensi, yanal olarak yassı ve kalıcıdır. Dışkavuzlar mevcut değil ya da körelmiştir. Verimli içkavuz eliptik, yanal olarak yassı, derimsi, omurgalı ve 5 damarlıdır. Pulcuklar 2 adet, mızraksı, zarsı, başçıklar 6 adet, tepecikler 2 adet ve daneler yapışık perikarplidir. Oryza sativa dilimizde pirinç ve çeltik adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Oryza sativa doğal olarak Çin’de yayılış gösterir ancak ekonomik değeri nedeniyle erken dönemde dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir. Sulak alanlarda ya da nadiren kaçan olarak yol kenarında görülen bitki umumiyetle haziran ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda Gebze ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı olasılıkla Sanskritçe orijinlidir ve Antik Yunanca pirinç anlamına gelmektedir. Epitet Latince ekilen anlamına gelir. Türün binlerce yıldır insan eliyle yetiştirilmesine işaret etmektedir.

Kullanımı

Pirinç, çoğunlukla suda kaynatılarak veya buharda pişirilerek tam tahıl olarak tüketilmektedir. Unu glüten içermez ve bu nedenle elde edilen ekmek düşük kaliteli olacaktır. Pirinç örneğin sütlaç gibi çeşitli tatlılara da eklenmektedir. Bunun yanında kahvaltılık gevreklerde patlatılarak dahil edilmektedir. Tohumdan elde edilen yağ yemek ve salatalarda kullanılmaktadır.

Özü, kozmetik ve hijyen ürünlerinde kullanılmaktadır. Pirinç nişastası, cildi beslemek için balla karıştırılmakta ve yüzdeki parlaklığı azaltmak uygulanmaktadır. Yağı, UV ışınlarını emmek için güneş bakım ürünlerine, saç bakımı için saç kremlerine, ayrıca duş ve şampuan ürünlerine eklenmektedir. Ayrıca nemlendirici ve yaşlanma karşıtı özelliklere sahip olduğu bildirilmektedir. Pirinç proteini içeren özler, saçlara hacim ve kalınlık hissi vermek için saç ürünlerine dahil edilmektedir.

Kaynatılarak ezildikten sonra macun haline getirilmiş ya da top şekli verilerek çıbanlara, yaralara, şişliklere ve cilt lekelerine uygulanmıştır. Genellikle mide rahatsızlıklarını, mide ekşimesini ve hazımsızlığı tedavi etmek için alınmıştır. Kahverengi pirinçten elde edilen özler meme ile mide kanserini ve siğilleri tedavi etmek için kullanılmıştır. Ayrıca hazımsızlık, mide bulantısı ve ishali tedavi etmek için de önerilmiştir. Pirinç idrar söktürücü, süt azaltıcı, sindirimi iyileştirici, terlemeyi kontrol edici, besleyici ve sakinleştiricidir. Tohumlar idrar yolu sorunlarının tedavisinde dahili olarak alınmaktadır. Çimlendirilmiş tohumlar, iştahsızlık, hazımsızlık, karın rahatsızlığı ve şişkinliği tedavi etmek için kullanılmıştır. Rizomlar özellikle tüberküloz, kronik zatürre ve gece terlemelerinin tedavisinde dahili olarak alınmaktadır.

Türk Uygarlığındaki yeri

Birinc

Birinc (برنج), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır. Metinlerimizde bitki için rîz (ريز) ve çeltük (چلتوک) adları da tercih edilmiştir. Dioscorides besleyici olduğunu; Ravigupta, sperm arttırıcı olduğunu; İbn Mâseveyh, daru, arpa gibi hububatlardan çok daha besleyici olduğunu; İbn Varrâk, besleyici olmakla birlikte kabızlığa neden olduğunu ve bu nedenle bol yağ ile pişirilmesi gerektiğini yazmıştır.

Mâsarcaveyh, mide sıkılaştırıcı olduğunu, bağırsak yarası ve kulunç vakalarında kullanıldığını; Sandhaşâr, sperm arttırıcı, idrar, dışkı ve gaz azaltıcı etkisi olduğunu; Râzî, kilo aldırıcı, sperm arttırıcı ve cilt güzelleştirici olarak başvurulduğunu; el-İsrâ’îlî, cilt temizleyici olarak uygulandığını; İbnü’l Baytâr, dizanteri vakalarında kullanıldığını yazmıştır.

Bitki Anadolu’da, kadın hastalıkları, cilt hastalıkları, mide ağrısı, ishal ve aşırı âdet kanaması vakalarında kullanılmış, kilo aldırıcı, cinsel istek arttırıcı, iltihap giderici ve sperm arttırıcı olarak faydalanılmış, kadınlar tarafından yüz bakımı için uygulanmış, atlarda kan işeme tedavisinde kullanılmıştır. Birinc, ekmek ve boza yapımında kullanılmış, aruzzumfelfele (sic) çorbasının tarifine girmiş, yemek olarak tüketilmiştir. Sirkeli yemeklerle yenilmesi ve yaşlılar tarafından tüketilmesi de tavsiye edilmiştir.

İslam tıbbı

Dânişmednâme’de hem Müslümanların hem de gayrımüslimlerin verdikleri ziyafetlerde birincin de kullanıldığını okuyoruz. Bu ziyafetler, Ortaçağ Anadolusundaki mutfak kültürüne dair bilgiler vermesi bakımından önemlidir. Müslümanları ziyafetlerinde ön plana çıkan bitkiler, birinc, sogân, nohûd, za’ferân, üzüm, encîr, erük, kayısı, bugdây, bâdâm, hurmâ, gendüme, koz, sarımsak iken; gayrimüslimlerin ziyafetlerinde ön plana çıkan bitkiler, sogân, sarımsak, tere, tarhun, kendene, kerevüd, lahana, çükündür, nohûd, mercümek, bakla, batlıcan, keşûr, eşek hıyârı, gendüm, bulgur, ısbanaktır. Gayrimüslim ziyafetlerinde, bugün meyve olarak genellediğimiz bitkilerin yer almaması ilgi çekicidir.

Rüya tâbirlerinde birincin ele alınması bugdây ve arpa örnekleri ile aynıdır. Buna göre, rüyasında parayla pirinç satan kimse dünyayı âhirete tercih etmişken, parasız satan ise âhireti dünyaya tercih etmiştir. Birincin şiirde kullanımı bizim tespit ettiklerimiz itibari ile tamamıyla mutfak kültürü ile ilgilidir. Hatku’da pirinç ve şeker kâmışı bolca üretildiği bilgisi verilmiş, tilki kemiğinin külü birinc ekili tarlaya serpilmesi halinde domuzun gelmeyeceğine inanılmıştır. Birinc tüketiminin sağlığa olumlu etkisi bir hikâye üzerinden de örneklenmiştir: Me’mûn’un huzurundakilerden birinc yemek ömrü uzatır deyince Halife nedenini merak etmiş, o kişi de nedenini birinc yiyen güzel düşler görür, güzel düş gören de güzel uyuduğu için sağlıklı olur cümlesi ile açıklamıştır.