Lolium temulentum (Delice)

Tanımı

Genellikle 40 ila 100 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde genellikle dik olup, 3 ila 5 arası boğumludur ve boğumlar yeşil renklidir. Dil 0,5 ila 2,7 mm uzunluğunda ve küt ya da kesik uçludur. Yaprak ayası 1 ila 3 cm uzunluğunda, 2 ila 10 mm genişliğinde, tüysüz ve alt kısımda parlaktır. Yakacık çok küçük ve şeffaf, kulakçıklar kısa ve incedirler. Başak sık başak şeklinde, başakcıklar büyük ve ince (yan) kenarları başak eksenine dayalı, dışkavuzlar genellikle başakçıktan uzun, çok çiçekli ve içkavuz kılçıklıdır. Çiçekler erseliktir. Lolium temulentum (Delice) genelde ekili arazilerin civarında görülen ve bahar sonundan yaz ortasına kadar çiçek açan tek yıllık bir bitkidir. Dilimizde delice, eres, erez ve zivan adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Kuzey Afrika ve Avrasya’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Deniz kenarı, yol kenarı ve tarlalarda görülmektedir. Umumiyetle mayıs ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1300 metreye kadar olan rakımlarda Kandıra ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca aldatıcı anlamına gelir. Cinse bağlı Lolium temulentum’un (Delice çim) sarhoş edici etkisine işaret eder. Epitet Latince sarhoş edici anlamına gelir. Türün tohumlarının -eğer infekte edilmişse- tüketildiğinde ortaya çıkardığı etkiye işaret eder.

Kullanımı

Tohumları pişirilerek tüketilmektedir. Tohumları un haline getirilerek ekmek yapımında kullanılmıştır. Tohumlarında bulunan mantar yatıştırıcı ve sakinleştiricidir. VI. Mithridatis’in zehirlenme ihtimallerine karşı bağışıklık kazanmak amacı ile uyguladığı diyette bu bitki de vardır. Temulin adlı alkoloidi içerdiklerinden una karıştıklarında görme bozukluklarına, baş ağrısına ve kusmaya neden olur. Tohum zehirli değildir ancak zehirli bir mantar tarafından kolaylıkla infekte edilebilmektedir. Bu nedenle tohumlarından uzak durulmalıdır. Ergot olarak adlandırılan bu mantar enfeksiyonu, küçük dozlarda halüsinasyona neden olur. Ancak daha büyük miktarlarda sinir sisteminde ciddi hasara neden olabilir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Şeylem

Şeylem (شيلم), bitkinin Süryaniceki karşılığı olan şaylama (ܫܱܝܠܡܳܐ‎)’dan muharreftir. Bitki delüce (دلوجه) ve külücür (كلوجر) adları ile de karşılanmıştır. Envâ-ı Emrâz’da bitki “delüce otı ki buġdayda olur” ifadesi ile tanımlanmıştır. Bitkinin bilimsel adındaki temulentum, Latince sarhoş edici anlamını verir. Bitkimiz sıklıkla Claviceps purpurea tarafından infekte edilir. Bu duruma ergot adı verilir, infekte edilmiş tohumların az miktarı halusinasyona ve kısa süreli deliliğe neden olurken yüksek miktarda tüketilmesi sinir sistemi üzerinde ciddi hasarla sonuçlanır.

Dioscorides, hububat arlalarında görüldüğünü, cilt hastalıkları, cüzzam, siyatik ve kangren vakalarında kullanıldığını, yara iyileştirici olduğunu, gebe kalmakta zorlananların dumanını soluduğunu kaydetmiştir. İbnü’l-Baytâr, yağının, impetigo vakalarında kullanıldığını belirtmiştir. Şerîf, tohumlarının tüketildiğinde baş dönmesi ve sarhoşluğa neden olduğunu ancak yağının şakaklara tatbik edildiğinde uyku kalitesini arttırdığını yazmıştır. Bitkinin Anadolu’da cilt hastalıkları, sıraca ve bel ağrısı tedavisinde kullanıldığı aktarılmıştır.

Buğday arasında yetişen delice, öğütülerek yaban turbu ve tuzla uygulanırsa yayılıcı yaralar ve kangrene iyi gelir. Kükürt ve sirke ile birleştirildiğinde cilt döküntüleri ve cüzzamı tedavi eder. Hidromel ile kaynatılıp lapa yapılırsa siyatiğe faydalıdır. Kabuğu çıkarılmış arpa veya mür veya safran veya günlük ile yakılarak dumanı vajinaya tutulursa hamile kalınmasına yardımcı olur. DI 2-100.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.646.

Lolium temulentum L. | Sp. Pl.: 83 (1753).