Fragaria vesca (Yabani çilek)

Tanımı

Genellikle 5 ila 30 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Gövdeler, yaprak sapları ile birlikte yayılıcı cılız tüylü ya da nadiren tüysüzcedir. Yaprak sapı 3 ila 20 cm uzunluğunda, yaprak ayası 3 yaprakçıklı, nadiren teleksi 5 yaprakçıklı, yaprakçıklar sapsız ya da merkezdeki kısa saplı, abaksiyal yüzey yeşilimsi, adaksiyal yüzey yeşil renkli, ters yumurtamsı, eliptik ya da genişçe yumurtamsı, 1 ila 5 cm uzunluğunda, 0,6 ila 4 cm genişliğinde, tabanı kamamsı, kenarı testere dişli ve ucu küttür.

Çiçek durumu 2 ila 4 adet çiçekli, çiçek sapı 1 ila 3 cm uzunluğunda ve yaslanıcı cılız tüylüdür. Çanak yapraklar yumurtamsı mızraksı, ucu kuyruklu; ekçanak bölümleri şeritsi mızraksı ya da bizsi ve çanak yapraklardan kısadır. Taç yapraklar beyaz renkli, ters yumurtamsı ve tabanda kısa bir pençeye daralmaktadır. Ercikler 20 adet ve uzunlukları farklıdır. Meyve kırmızı renkli, yumurtamsı, kapçıklar yumurtamsı ve belirgin biçimde buruşuk değildir. Dilimizde dağ çileği, amahta, amofta, col, çiğelek, çiğelem, çile, hamuçara, hamukara, hamukera, hanıfta, yabani çilek ve yer çileği adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Fragaria vesca doğal olarak kuzey yarımkürede yayılış gösterir. Ancak günümüzde güney yarımküreye de dağılmıştır. Ormanlık alanlarda ve yol kenarında görülmektedir. Umumiyetle nisan ve haziran ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi 200 ila 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince kokulu anlamına gelir ve bu bağlamda meyvelerin hoş kokusuna işaret etmektedir. Dilimizdeki çilek kelimesi Türkçe kökenlidir ve yabani meyve anlamına sahiptir. Epitet Latince ince anlamına gelir ve açık bir şekilde türün meyvesinin boyutuna dikkat çekmektedir.

Kullanımı

Meyveleri yenilmekte, reçel ve şurubu yapılmaktadır. Aromatik, tatlı ve suludur. Taze ya da kurutulmuş yapraklarından çay elde edilir. Yapraklarından yapılan çay, iskorbüt tedavisinde kullanılır. Kurutulmuş yapraklarından yapılan çay, mide ve böbrek sorunlarında etkilidir. Yüksek oranda C vitamini içerir ve soğuk algınlığına iyi gelir. Meyve suyu, kızarmış göz ve iltihaplı yaralara iyi gelir. Güneş yanıklarını rahatlatır. Meyve püresi diş ağrısına iyi gelir ve diş tartarlarını temizler. Dişleri beyazlatır. Kökleri ishal tedavisinde kullanılır. Müshil, tonik, idrar söktürücü ve sıkıştırıcıdır. Ayrıca yaprakları kaynatılarak dizanteri tedavisinde kullanılmıştır. Geleneksel olarak iskorbüt hastalığının tedavisinde kullanılmıştır.

Türk tarihindeki yeri

Efricya (افريجيا), bitkinin Latincedeki karşılığı olan fragariadan muharreftir. Akşemseddin bitkinin Türkçe karşılığını çilek olarak vermiştir. Günümüzde de çilek adı ile bilinen bitkiye, orman sınırlarında yılın büyük bölümü ıslak kalan alanlarda rastlıyoruz. Bu bitkiden de bahseden tek Ortaçağ kaynağımız Akşemseddin’dir. Bitki, göz hastalıkları ve cilt hastalıklarının tedavisinde kullanılmıştır.