Gentiana asclepiadea (Sütlü güşad)

Gentiana asclepiadea (Sütlü güşad), Gentiyangiller ailesine bağlı Gentiyan cinsinden genellikle 30 ila 80 cm kadar büyüyebilen bir bitkidir.

Tanımı#

Gövde birkaç adet, basit ve düğümler arası 14 ila 20 adet olup çiçekler üstteki yaprakların koltuklarındadır. Yapraklar yumurtamsı ila mızraksı biçimli olup genellikle beş damarlı, yeşil renkli ve üst bölümde küme halindedir. Taç huni biçimli ve mavi, iç bölümü mor beneklidir. Çiçekler genellikle beş bölümlü ve sapsızdır. Bazı ülkelerde nesli tehdit altındadır ve bu nedenle kanunla koruma altına alınmıştır. Cins içindeki büyük türlerden biridir. Cinsin birçok üyesi gibi, kökleri bazı mantar türleriyle yakın bir ilişki içindedir. Kapsül elipsoit ve kısa saplıdır. Sindirim sorunları, ateş, hipertansiyon, kas spazmları, yaralar, kanser, sinüzit ve sıtma tedavisinde kullanılır. Ayrıca iştah açıcı ve ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır. Dilimizde sütlü güşad ve mavi centiyan adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri#

Bitki doğal olarak Fransa ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Dere kenarı, ormanlık alanlar ve alpin çayırlarda görülmektedir. Umumiyetle temmuz ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi 300 ila 1600 metreye kadar olan rakımlarda Kartepe ve Başiskele ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji#

Cins adını, M.Ö. 181-168 yılları arasında hüküm sürmüş son İlirya kralı Gentius’tan almaktadır. M.Ö. 168 yılında Roma praetoru Lucius Anicius Gallus tarafından mağlup edilmiş ve esir alınarak Roma’da hapsedilmiştir. Gentius, bitkinin tonik özelliklerini ilk keşfedendir. Cins ve kralın bağlantısı 2000 leklik Arnavutluk banknotunda da kendini gösterir. Banknotun bir yüzünde Gentius portresi varken, diğer yüzünde bir Gentiana türü vardır. Türkçe yaygın adı olan gentiyan, cinsin bilimsel adından türetilmiştir. Tür M.Ö. 129-40 yılları arasında yaşamış Bithyinialı bitki bilimci Bithyinialı Asclepiades’a adanmıştır. İnsan doğası ve insanın zayıflıkları hakkında hayli bilgili olan Asclepiades, hastalıkların tedavisinde bilinenlerden daha etkili yöntemler önermiş ve bu bilgisi sayesinde bilinen bir isim haline gelmiştir. Eserleri günümüze sadece birkaç fragman halinde ulaşabilmiştir. Güşad (كوشاد) Arapçada Gentiana (özellikle Gentiana lutea) türlerinin kökünü tanımlamak için kullanılan bir kelimedir. Aynı kelime Farsçada Gentiana cinsinin genel adıdır.