Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » Razi

Razi

Razi, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın Muhammad ibn Zakariya al-Razi maddesinden çevrilmiştir.

Razi’nin portresi. [kaynak]

Giriş

Ebû Bekir Muhammed bin Zekeriyyâ er-Râzî (Farsça: ابوبكر محمّد زکرياى رازى) , Avrupa’da Rhazes olarak bilinen (854–925) Fars123 bilge, hekim, simyacı, filozof ve hekim. Ayrıca mantık, astronomi ve gramer üzerine de yazmıştır.4 Çeşitli disiplinlere köklü katkılarda bulunan 200’den fazla esere sahiptir ve özellikle gözlem ile keşiflere dayalı metinleri ile tıpta çok sayıda ilerlemenin öncülüdür.5 Deneysel tıbbın ilk savunucularından biri olarak başarılı bir hekimdi, Bağdat ve Rey hastanelerinin başhekimi olarak görev yaptı.67 Tıp eğitimcisi olarak çok sayıda öğrenciyi eğitti. Zengin ve fakir kesimlerden hastaları tedavi etti.8 Bulaşıcı bir hastalığı diğerinden ayırmak için hümoral teoriyi ilk kullananlar arasındadır ve çiçek hastalığı ile kızamık hakkında klinik karakterizasyonunu sağlayan öncü bir kitap yazmıştır.9 Ayrıca alkol ve sülfürik asit dahil olmak üzere çok sayıda bileşik ve kimyasal keşfetti.1011 Tercüme yoluyla, tıbbi çalışmaları ve fikirleri orta çağ Avrupasında arasında tanındı ve tıp eğitimini derinden etkiledi. el-Mansuri adlı eserinin bazı bölümleri (Cerrahi Üzerine ve Terapi Üzerine Genel Bir Kitap), Batı üniversitelerinde tıp müfredatının bir parçası oldu. Edward Granville Browne’a göre, “muhtemelen Müslüman hekimlerin en büyüğü ve özgünü, bir yazar olarak ise en üretkenlerinden biri”dir.12 Ayrıca “pediatrinin babası”1314, obstetrik ve oftalmoloji alanının öncüsüdür.15 Örneğin, göz bebeğinin ışığa verdiği tepkiyi ilk fark eden odur.

Razi Hayatı

Razi, Doğu ile Batı arasında ticaret ve kültürel alışverişi kolaylaştıran İpek Yolu üzerinde bulunan Rey doğdu.16 Razi, Farsça Reyli anlamına gelmektedir.17 Genç yaşlarda Bağdat’a geldi ve burada yerel bimaristan’da teori ve pratik eğitimi aldı. Daha sonra o sırada Rey valisi olan Mansur bin İshak tarafından Rey’e davet edildi ve bimaristan’ın başhekimi oldu. Ruhsal Fizik ve Tıp Üzerine el-Mansûrî eserleri valiye ithaf edilmiştir.181920 Hekim olarak artan popülaritesi üzerine halife Mutazıd’ın Bağdat’ta kurduğu hastanenin başhekimi olarak Badat’a davet edildi. Müktefî döneminde Abbasilerin en büyük hastanesini kurmak üzere görevlendirildi. Razi hastanenin yerini seçmek için, şehrin çeşitli yerlerine taze et asılmasını ve etin en geç çürüdüğü yere hastaneyi inşa etmeyi öneren, kanıta dayalı bir yaklaşım olarak bilinen yöntemi benimsedi.21 Yaşamının son yıllarını memleketi Rey’de glokom hastası olarak geçirdi. Göz rahatsızlığı kataraktla başladı ve sonunda tamamen kör oldu.22 Körlüğünün nedeni belirsizdir. İbn Cülcül‘e göre, simya teorilerini kanıtlayamadığı için Mansur bin İshak tarafından başına vurulması nedeniyle kör olmuştur23 Bar Hebraeus ve Miguel Casiri’ye göre ise körlüğün sebebi sadece fasulyeden oluşan bir diyet ile beslenmesiydi.2425 Rivayete göre, kendisini bir merhemle tedavi etmek isteyen doktora gözün kaç katmanı olduğunu sordu, cevap alamayınca da “gözlerimin anatomisini bilmeyen biri tarafından tedavi edilmeyi reddediyorum” dedi.26 Razi’nin dersleri çok sayıda öğrencinin ilgisini çekmiştir. Bu nedenle zamanında “şeyh” olarak anılıyordu. Birisi bir soru sorduğunda, “ilk çember”deki öğrencilere sorulurdu, cevabı bilmiyorlarsa “ikinci çember”dekilere ve böyle devam ederdi. Eğer tüm çemberdeki öğrenciler doğru cevabı bilmezse soruyu Razi cevaplardı. Razi, cömert ve hastalarına karşı hayli düşünceli davranan bir hekimdi. Yoksulları ücretsiz tedavi ederdi. Bu durumdakiler için önerilerin içeren Men La Yahduruhu el-Ṭabib (Tedavi Edecek Hekim Bulamayanlar) adlı bir eser yazdı.27 Biruni‘ye göre Taberistan’dan eski bir öğrencisi onu tedavi etmek için geldiğinde, son günlerinin yaklaştığını söyleyerek onu geri çevirdi.28 Biruni, 925 yılında 60 yaşında iken Rey’de öldüğünü aktarır. Razi’yi akıl hocası olarak gören Biruni, sayısız eserinin bibliyografyasını içeren kısa bir biyografisini yazmıştır.29

Razi’nin Tıb Kitabı’nda yer alan amblem. [kaynak]

Razi tıbba katkısı

Al-Razi, dünyanın ilk büyük tıp uzmanlarından biriydi. Psikoloji ve psikoterapinin babası olarak kabul edilir.30

Çiçek hastalığı ve kızamık hakkında “Çiçek hastalığı, kan “kaynadığında” ve enfekte olduğunda ortaya çıkar, hıltların dışarı atılmasına neden olur. Böylelikle taze kan olgun şarap rengine sahip kana dönüşür. Bu aşamada çiçek hastalığı “şarapta bulunan kabarcıklar” gibi ortaya çıkar. Bu hastalık sadece çocukluk döneminde değil başka zamanlarda da ortaya çıkabilir. Bu aşamada yapılacak en iyi şey hastayı karantinaya almaktır, aksi takdirde bu hastalık salgına dönüşebilir.” demmektedir. Bu teşhis Encyclopædia Britannica’ya göre; “”Hastalığın erken teşhisi ile ilgili en güvenilir ifadeler, 9. yüzyılda yaşamış İranlı doktor Razi’nin yazdıklarıdır. Semptomları açıkça tanımlamış, patolojisi humoral veya fermantasyon teorisi ve tedavisi için verilen talimatlarla açıklamıştır.31 Razi’nin el-Cudari ve el-Hasbah (Çiçek ve Kızamık Üzerine) adlı eseri, çiçek ve kızamığı ayrı hastalıklar olarak tanımlayan ilk kitaptır.32 Latinceye ve diğer Avrupa dillerine bir düzineden daha fazla tercüme edilmiştir. Dogmadan uzak ve klinik gözleme dayanması, Razi’nin tıbbi yöntemleridir. Örneğin şöyle yazmıştır: “Çiçek hastalığının başlamasından önce devamlı ateş, sırtta ağrı, burunda kaşıntı ve uyku sırasında kabuslar görülür. Bunlar, sırtta belirgin bir ağrı ile birlikte ateş ve hastanın vücudunun her yerinde hissedilen bir kaşıntı ile akut semptomlarıdır. Yüz bölgesinde gelip giden bir şişkinlik, yanaklarda ve göz çevresinde güçlü bir kızarıklık belirir. Tüm vücutta bir ağırlık ve büyük bir huzursuzluk olur, çok fazla esnemeye neden olur. Boğaz ve göğüste ağrı vardır ve nefes almak ile öksürmekte güçlük çeker. Diğer belirtiler; nefes kuruluğu, kalın tükürük, ses kısıklığı, baş ağrısı ve ağırlığı, huzursuzluk, mide bulantısı ve anksiyete. Huzursuzluk, mide bulantısı ve anksiyete, çiçek hastalığında olduğundan daha sık olarak kızamıkta ortaya çıkar. Öte yandan, sırt ağrısı çiçek hastalığında kızamıktan daha çok belirgindir.”

Menenjit: tedavisi gören hastalarda kan vermenin yardımcı olup olmayacağını görmek için kan vermeden tedavi edilenlerin sonucuyla kan vererek tedavi edilenlerin sonuçlarını karşılaştırdı.33

Eczacılık: Derlediği bilgilerle eczacılık uygulamalarına katkıda bulunmuş ve yirminci yüzyılın başlarına kadar eczanelerde kullanılan küçük aletleri geliştirmiştir.34

Tıp etiği: Profesyonel düzeyde, birçok pratik, ilerici, tıbbi ve psikolojik fikir ortaya koymuştur. Taşrada kocakarı ilaçlarını satan şarlatan ve sahte doktorlara savaş açtı. Yüksek eğitimden geçmiş hekimler bile her hastalığı iyileştiremeyebilirdi. Öğrencilerine sürekli tıp eserlerini okuyarak tıptaki ilerlemelere ayak uydurmalarını istedi. Tedavi edilebilir ve tedavi edilemez hastalıklar arasında bir ayrım yaptı. ilerlemiş kanser ve cüzzam vakalarında hekimin suçlanmaması gerektiğini belirtti. “Doktorun amacı iyilik yapmaktır. Dostlarından daha çok düşmanına. Hekimlik kendi türümüze zarar vermemizi yasaklar. İnsanoğlunun refahı ve faydası için Tanrı hekimlere ölümcül ilaçlar üretmeme yeminini ettirdi.”35

Razi eserleri

el-Kitab el-Havi: Jinekoloji, obstetrik ve oftalmik cerrahinin temelini içeren 23 ciltlik eser.

el-Havi: Avrupa’da Continens Liber olarak bilinen dokuz ciltlik tıp ansiklopedisi. Aristo ve Platon hakkında düşünceler ve eleştiriler içerir, ayrıca birçok konuda yenilikçi görüşler ifade eder.363738 Sadece bu esere dayanarak çok sayıda otorite Razi’yi orta çağın en büyük hekimi olarak kabul eder. Eser klasik bir ansiklopedi değildir, Razi’nin ölümünden sonra notları derlenerek oluşturulmuştur, diğer eserlerden derlenen bilgilerin yanı sıra, kendisinin hastalıklar ve tedavileri üzerine klinik gözlemlerini içermektedir. Çiçek hastalığı üzerine en eski monografiyi barındırır. 1279 yılında Ferec bin Salim tarafından Latinceye tercüme edilmiş ve Avrupa’da çok etkili olmuştur. Eser, ateş tanımına uymayan birçok klinik vaka gözlemledikten sonra Claudius Galenus‘un görüşlerini de eleştirmektedir. Örneğin, yalnızca üç vaka gördüğü için Galenus’un idrar rahatsızlıkları tanımlamalarının yanlış olduğunu belirtti. Kendisi Bağdat ve Rey hastanelerinde bu tür yüzlerce vakayı incelemiştir.39

Men La Yahduruhu el-Ṭabib (Tedavi Edecek Hekim Bulamayanlar): Razi kamu yararına evde kullanılmak üzere tıbbi bir el kitabını yazan ilk İranlı hekimdi. Eser fakirlere, gezginlere ve hekim bulamayanlara yaygın rahatsızlıkların tedavisi için danışılabilecek bir metindi. 36 bölümde eczacıda, pazar yerinde, mutfaklarda veya askeri kamplarda bulunabilen diyetleri ve ilaç bileşenlerini anlattı. Tedavi edilen hastalıklardan bazıları baş ağrısı, soğuk algınlığı, öksürük, melankoli ve göz, kulak ve mide hastalıklarıdır. Örneğin, ateşli baş ağrısı için reçetesi şöyledir: “2 ölçü gül yağı, 1 ölçü sirke ile karıştırılarak bir parça keten kumaşına damlatılarak alın bölgesine bastırılır.” Müshil olarak: “20 armut ve 7 dirhem kurutulmuş Viola odorata çiçeği yumuşatılır, karıştırılır ve süzülür. Buna 20 dirhem şeker ilave edilir. Melankoli vakalarında, Papaver somniferum veya onun suyunu (afyon dahil) ya da Cuscuta epithymum‘u önerdi. Göz ilacı olarak; her birinden 2 dirhem olmak üzere mürr, safran ve günlük, 1 dirhem sarı arsenik ile karıştırılarak tablet haline getirilmelidir. Tabletler Coriandrum sativum suyu ile çözülecek ve göz damlası olarak kullanılacaktır.

Galen Hakkında Şüpheler: Bu eserde Galenus’un Yunancanın üstünlüğü ile kozmolojik ve tıbbi görüşlerinin büyük bölümünü reddeder. Tıbbı felsefeyle ilişkilendirir ve sağlam uygulamanın bağımsız düşünmeyi gerektirdiğini belirtir. Ateşin yükselmesiyle ilgili kendi klinik gözlemleriyle Galenus’un gözlemlerinin uyuşmadığını, bazı durumlarda klinik deneyiminin onunkini aştığını ifade eder. Vücut sağlığının anahtarı olarak kabul ettiği dört sıvı (hıltlar teorisi) teorisini de eleştirir. Böyle bir sistemi altüst etmenin yolu, vücuda farklı sıcaklıkta bir sıvıyı sokarak vücut ısısında bir artış veya azalmaya neden olmaktı. Eser Galenus’un hıltlar teorisini ve Aristo’nun dört element teorisini çürütme potansiyeline sahipti. Razi’nin tıbbi teorinin mevcut temellerine meydan okuması oldukça tartışmalıydı. Katkıları ve emeklerinden ötürü Galenus’a övgü ve minnettarlığını defalarca ifade etmesine rağmen, birçok kişi onu cehalet ve küstahlıkla suçlamıştır. “Bu kitabı yazarken beni gerçeğe yönlendirmesi için Tanrı’ya dua ettim. Bilgi denizinden çok şey çıkardığım Galenus’a karşı çıkmak ve onu eleştirmek beni üzüyor. Doğrusu, o Üstat ve ben de öğrenciyim. Bu saygı ve takdir, bteorilerinde yanlış olan şeyden şüphe etmekten beni alıkoymamalı ve engellememeli. Galenus’un beni bu görevi üstlenmek için seçtiğini hayal ediyorum ve eğer yaşıyor olsaydı, yaptığım şey için beni tebrik ederdi. Bunu söylüyorum çünkü Galenus’un amacı gerçeği aramak, bulmak ve karanlıktan ışık çıkarmaktı. Keşke hayatta olup eserimi okusaydı.”40

Çocuk Hastalıkları adlı eseri pediatriyi bağımsız bir tıp alanı olarak ele alan ilk monografidir.

Akıl sağlığı: Dönemindeki diğer birçok bilim insanı gibi, akıl hastalıklarının şeytanlardan kaynaklandığına inanıyordu. İblislerin vücuda girdiğine ve vücuda sahip olduğuna inanıyordu.

Viyana’daki Razi’nin büstü. [kaynak]

Tıp üzerine yazdığı eserleri

  • el-Havi
  • Tıp Bilimini Kanıtlama
  • Tıp Bilimine Giriş
  • Radde Mâgeḍāt el-Tıb
  • Radde Nagzat et-Tıb ve Nashi
  • Tıp Biliminin Denenmesi ve Uygulaması
  • Rehberlik
  • Kenaş
  • Hastalıkların Sınıflandırılması
  • Hükümdar Tıbbı
  • Hekim Bulma İmkanı Olmayanlar İçin
  • Basit Tıp Bilgileri Üzerine
  • Krabadin’in Büyük Eseri
  • Krabadin’in Küçük Eseri
  • Taç Kitabı
  • Afetler Kitabı
  • Gıdalar ve Zararları
  • Çiçek ve Kızamık Hastalıkları Üzerine
  • Böbrek ve Mesanedeki Taşlar
  • Bağırsaklardaki Acılar Üzerine
  • Ayaklarda ve Uzuv Eklemlerindeki Ağrılar Üzerine
  • Falec Kitabı
  • Diş Ağrıları Kitabı
  • Karaciğer Hakkında
  • Kalp Hakkında
  • Hekimlerin Doğası Hakkında
  • Kulak Zarı Hakkında
  • Damarlar Hakkında
  • Eczalar Hakkında
  • İbdal Kitabı
  • Hastaların Gıdası
  • Sirkencebin’in Faydaları
  • Darmanhaye Abneh
  • Cerrahi Aletler Kitabı
  • Yağlar Hakkında
  • Öğle Yemeği Öncesi ve Sonrası Meyveler
  • Tıbbi Tartışmalar Kitabı I-II
  • Adet Döngüsü Hakkında
  • Kusma Hakkında
  • Kar ve Tıp
  • Ayaklar
  • Ölümcül Hastalıklar
  • Zehirlenme Hakkında
  • Açlık
  • Tıpta Toprak Kullanımı
  • Balıkların Susuzluğu
  • Uykuda Terleme
  • Giyimde Sıcaklık
  • Bahar ve Hastalıklar
  • Bir Hekimin Yetenekleriyle İlgili Yanlış Kanaatler
  • Hekimlerin Sosyal Rolü

Simya

Daha küçük metallerin altın ve gümüşe dönüşme olasılığına inancı yüzünden bu alan merak sarmıştır. Bu görüş ölümünden yarım yüzyıl sonra İbnü’n Nedîm’in Felsefe Taşı adlı eserinde doğrulanmıştır. Nedîm om ciltlik eserini Razi’ye ithaf etti. Eserde el-Kindî’nin simyaya karşı çıkması da eleştirilmektedir. el-Kindî Memun tarafından Beytü’l-Hikme’ye atanamıştı ve simyaya muhalifti. Razi’nin çağdaşları demir ve bakırı altına çevirmenin sırrını elde ettiğine inanıyordu. Razi’nin hastalarını ücretsiz tedavi etmesi onun zaten paraya ihtiyacı olmadığına yoruldu ve bu durum ona halkın içindeyken soruldu. Razi, “Simyayı anlıyorum ve uzun süredir metallerin karakteristik özellikleri üzerinde çalışıyorum. Bununla birlikte, bakırın altına nasıl dönüştürebileceğini çözebilmiş değilim. Geçmiş yüzyıllarda bilim adamlarının yaptığı araştırmalara rağmen, bunun mümkün olup olmadığından çok şüpheliyim” şeklinde cevap verdi.

Mirası

Kerec’deki Razi enstitüsü ve Kirmanşah’daki Razi Üniversitesi onun adını taşımaktadır. İran’da 27 Ağustos “Razi Günü” olarak kutlanmaktadır.

Kaynakça

  1. Hitti, Philip K. (1977). History of the Arabs from the earliest times to the present (10th ed.). London: Macmillan. p. 365. ISBN 978-0-333-09871-4. The most notable medical authors who followed the epoch of the great translators were Persian in nationality but Arab in language: ‘Ali al-Tabari, al-Razi, ‘Ali ibn-al-‘Abbas al-Majusi and ibn-Sina.
  2. Robinson, Victor (1944), The story of medicine, New York: New Home Library.
  3. Porter, Dorothy (2005), Health, civilization, and the state: a history of public health from ancient to modern times, New York: Routledge (published 1999), p. 25, ISBN 978-0-415-20036-3
  4. Majid Fakhry, A History of Islamic Philosophy: Third Edition, Columbia University Press (2004), p. 98.
  5. Hakeem Abdul Hameed, Exchanges between India and Central Asia in the field of Medicine.
  6. Iskandar, Albert (2006). “Al-Rāzī”. Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures (2nd ed.). Springer. pp. 155–156.
  7. nfluence of Islam on World Civilization” by Prof. Z. Ahmed, p. 127.
  8. Rāzī, Abū Bakr Muḥammad ibn Zakarīyā, Fuat Sezgin, Māzin ʻAmāwī, Carl Ehrig-Eggert, and E. Neubauer. Muḥammad ibn Zakarīyāʼ ar-Rāzī (d. 313/925): texts and studies. Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1999.
  9. Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set”, by Madeleine Pelner Cosman, Linda Gale Jones, s. 52, ISBN 9781438109077, Infobase Publishing.
  10. Modanlou, H. D. (2008). “A tribute to Zakariya Razi (865 – 925 AD), an Iranian pioneer scholar”. Archives of Iranian Medicine. PubMed. 11 (6): 673–7. PMID 18976043.
  11. “Distillation – from Bronze Age till today”.
  12. Browne, Edward Granville (2001). Islamic Medicine. Goodword Books Pvt. Ltd. ISBN 978-81-87570-19-6.
  13. Tschanz David W., PhD (2003). “Arab(?) Roots of European Medicine”. Heart Views. 4 (2).
  14. Elgood, Cyril (2010). A Medical History of Persia and The Eastern Caliphate (1st ed.). London: Cambridge. pp. 202–203. ISBN 978-1-108-01588-2.
  15. “Ar-Razi (Rhazes), 864-930 C.E.” www.unhas.ac.id.
  16. Richter-Bernburg, Lutz. “AL-ḤĀWI”. Encyclopaedia Iranica. 1. ISBN 978-0-933273-54-2.
  17. Boyce, Mary; Frantz, Grenet (1982). History of Zoroastrianism: Under The Achaemenians. Leiden: Brill. p. 8. ISBN 978-90-04-06506-2.
  18. Rāzī, Abū Bakr Muḥammad ibn Zakarīyā. “The Book of Medicine Dedicated to Mansur and Other Medical Tracts – Liber ad Almansorem”. World Digital Library (in Latin).
  19. Rāzī, Abū Bakr Muḥammad ibn Zakarīyā. “The Book on Medicine Dedicated to al-Mansur – الكتاب المنصوري في الطب”. World Digital Library (in Amharic and Arabic).
  20. “Commentary on the Chapter Nine of the Book of Medicine Dedicated to Mansur – Commentaria in nonum librum Rasis ad regem Almansorem”. World Digital Library (in Latin). 1542.
  21. Nikaein F, Zargaran A, Mehdizadeh A (2012). “Rhazes’ concepts and manuscripts on nutrition in treatment and health care”. Anc Sci Life. 31 (4): 160–3. doi:10.4103/0257-7941.107357. PMC 3644752. PMID 23661862.
  22. Magner, Lois N. A History of Medicine. New York: M. Dekker, 1992, p. 140.
  23. Magner, Lois N. (13 August 2002). A History of the Life Sciences, Revised and Expanded. CRC Press. p. 60. ISBN 978-0-8247-4360-4.
  24. Pococke, E. Historia Compendosia Dynastiarum. Oxford, 1663, p. 291.
  25. Long, George (1841). The Penny cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge, Volume 19. C. Knight. s. 445. rhazes.
  26. “Saab Medical Library – كتاب في الجدري و الحصبة – American University of Beirut”. Ddc.aub.edu.lb.
  27. Porter, Roy. The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity. New York: W. W. Norton, 1997, p. 97.
  28. Kamiar, Mohammad. Brilliant Biruni: A Life Story of Abu Rayhan Mohammad Ibn Ahmad. Lanham, Md: Scarecrow Press, 2009.
  29. Ruska, Julius. Al-Birūni als Quelle für das Leben und die Schriften al-Rāzi’s. Bruxelles: Weissenbruch, 1922.
  30. Phipps, Claude (5 October 2015). No Wonder You Wonder!: Great Inventions and Scientific Mysteries. Springer. s. 111. ISBN 9783319216805.
  31. Hashempur, Mohammad Hashem; Hashempour, Mohammad Mahdi; Mosavat, Seyed Hamdollah; Heydari, Mojtaba (2017). “Rhazes-His Life and Contributions to the Field of Dermatology”. JAMA Dermatology. 153 (1): 70. doi:10.1001/jamadermatol.2016.0144. PMID 28114524.
  32. Fuat Sezgin (1970). Ar-Razi. In: Geschichte des arabischen Schrifttums Bd. III: Medizin – Pharmazie – Zoologie – Tierheilkunde = History of the Arabic literature Vol. III: Medicine – Pharmacology – Veterinary Medicine. Leiden: E. J. Brill. ss. 276, 283.
  33. Evans, Imogen; Thornton, Hazel; Chalmers, Iain; Glasziou, Paul (1 January 2011). Testing Treatments: Better Research for Better Healthcare (2nd ed.). London: Pinter & Martin. ISBN 9781905177486. PMID 22171402.
  34. “The valuable contributions of Al-Razi (Rhazes) in the history of pharmacy during the middle ages”.
  35. Islamic Science, the Scholar and Ethics.
  36. Rāzī, Abū Bakr Muḥammad ibn Zakarīyā. “The Comprehensive Book on Medicine – كتاب الحاوى فى الطب”. World Digital Library.
  37. The Comprehensive Book on Medicine – كتاب الحاوي”. World Digital Library (in Arabic). 1674
  38. Rāzī, Abū Bakr Muḥammad ibn Zakarīyā (1529). “The Comprehensive Book on Medicine—Continens Rasis”. World Digital Library (in Latin).
  39. Emilie Savage-Smith (1996), “Medicine”, in Roshdi Rashed, ed., Encyclopedia of the History of Arabic Science, Vol. 3, pp. 903–962 [917]. Routledge, London and New York.
  40. Bashar Saad, Omar Said, Greco-Arab and Islamic Herbal Medicine: Traditional System, Ethics, Safety, Efficacy, and Regulatory Issues, John Wiley & Sons, 2011. ISBN 9781118002261, sayfa.

Yorum yazın