Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » Kanun

Kanun

Kânûn, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın The Canon of Medicine maddesinden çevrilmiştir.

1597 yılı basımlı Kânûn’un ilk sayfası. [kaynak]

Giriş

el-Kânûn fi’t-Tıbb (القانون في الطب), İbn Sînâ tarafından beş cilt halinde kaleme alınmış bir tıp ansiklopedisidir ve 1025 yılında tamamlanmıştır.1 Eser, başta Claudius Galenus olmak üzere Yunan-Roma tıbbı ile İran, Çin ve Hint tıbbından etkilenen İslam dünyasının güncel tıp birikiminin genel bir bakışına sahiptir.2 Eser çok uzun bir süre tıp alanında otorite eser olarak kabul gördü. Hem Avrupa’da hem de Doğuda ders kitabı olarak okutuldu.34 Ayrıca geleneksel Yunan Tıbbı alanında halen uygulanan önemli bir metindir.5

Kanun yazılışı

Galenus ve dolayısıyla Hipokrat İslam tıbbına başından beri etkili olmuştur. İbn Sina eserinde, bu birikimi Aristo’nun doğa felsefesine uydurmaya çalışmıştır. Eserin yazımına Ürgenç’te başlamış, Rey’de devam etmiş ve Hamedan’da bitirmiştir.6 Eser, İbn Sina dönemindeki tıp bilgisinin düzenlenmiş ve anlaşılır bir özeti idi.

Kanun genel bakış

Eser beş cilde bölünmüştür. İlk cilt; temel tıbbi ve fizyolojik ilkeler, anatomi, perhiz ve genel terapötik prosedürler üzerinedir. İkinci cilt; tıbbi maddelerin listesi ve açıklamalarını kapsar. Üçüncü cilt; hastalıkların teşhisi ve tedavisi üzerinedir. Dördüncü cilt; vücudun bir bölümünü ya da tamamını etkileyen sıkıntıların teşhisi ve tedavisini anlatır. Son cilt ilaçlar ve formülleri hakkındadır.7

Kanun birinci cilt

Birinci cilt, genel olarak tıbbın genel bir tanımını verdikten sonra, kozmosu ve insan vücudunu oluşturan kozmik unsurları, elementlerin karşılıklı etkileşimini (mizaçlar), vücut sıvılarını (hıltlar), insan anatomisini ve fizyolojisi ele alan altı makaleden oluşmaktadır.8 Sağlık ve hastalık nedenleri üzerinde durur, hem sağlık hem de hastalığın nedenleri belirlenemezse sağlığın geri kazanılamayacağını iddia eder. Ona göre; “Tıp sağlıkta ya da sağlıklı olunmadığında, vücudun çeşitli durumlarının öğrenildiği bir bilimdir. Sağlığı ve sağlık kaybolduğunda nasıl geri kazanılacağını inceler.”

Kanun ikinci cilt

Bu ciltte İbn Sina, zamanında kullanımda olan 800 adet tıbbi materyali alfabetik olarak listeler ve açıklar. Burada ayrıca kısmen Galenus’dan alınma yeni ilaçları kullanmak için yedi kuralı anlatır. Buna göre;

  1. İlaç herhangi bir etkiden arınmış olmalıdır. Yani sıcağa ya da soğuğa maruz kalmamış olmalı ve diğer materyalle birlikte muhafaza edilmemelidir.
  2. İlaç bileşik koşullarla değil tek bir koşulla tecrübe edilmelidir. Yani karmaşık ya da çok sayıda hastalığı olan bir hasta üzerinde denenmemelidir.
  3. İlaç iki zıt koşulda test edilmelidir. Yani ilaç bir hastalığa karşı etkili olabilir ancak belirtileri hafifleterek başka bir hastalığa karşı da etkili olabilir.
  4. İlacın kalitesi hastalığın gücüne uygun olmalıdır. İlacı önce zayıf doz ile kullanmak ve dozu yavaşça arttırmak gerekir.
  5. İlacı etki etmesi gereken süre göz önünde bulundurulmalıdır.
  6. İlacın etkisi her durumda ya da çoğu durumda aynı olmalıdır.
  7. Deneyler insan vücudu üzerinde yapılmalıdır.

Kanun üçüncü cilt

Üçüncü cilt, vücudun üstünden altına doğru, her bir organın işlev ve hastalıklarını, ayrıca etiyoloji, semptomlar, tanı, prognoz ve her bir hastalığın tedavisini ele almaktadır.

Kanun dördüncü cilt

Cilt ateş ya da zehirlenme vakaları gibi tüm vücudu etkileyen durumlar ile yara ve kırıklar gibi herhangi bir bölümde meydana gelecek durumları işler. Saç, tırnak, cilt vücut bakımı ile aşırı kilolu ya da aşırı zayıf kişilerin tedavisini odaklanmaktadır.

Kanun beşinci cilt

Son cilt 650 bileşik ilacı listeler. Bunlar Yunan, Hint ve Arap kaynaklarından derlenmiştir. Burada deney yoluyla doğruluğu kanıtlanmış olanların tercih edilmesini önermektedir.

Mirası

Eser, Cremonalı Gerard tarafından Canon medicinae adı ile Latinceye tercüme edildi. Avrupa’da 13. yüzyılda tıp biliminde kullanılmaya başlanan eser, 14. yüzyıldan sonra da ders kitabı olarak okutuldu.9 16. yüzyılda hümanistlerin tıpta eski Yunan ve Roma otoritelerini Arap otoritelerine tercih etmelerinin bir sonucu olarak etkisi azaldı. 18. yüzyıla gelindiğinde ise üniversite müfredatından çıkarılmaya başlandı. Bilinen en eski kopyası 1052 tarihlidir ve Kanada’daki Ağa Han Müzesi’nde muhafaza edilmektedir.10 En erken Latince baskısı 1472 yılına aittir ancak sadece üçüncü cilttir. Eser 13. yüzyılda Nathan ha-Meati tarafından İbraniceye, 18. yüzyılda ise Farsça ve Türkçeye tercüme edilmiştir. William Osler, eseri “şimdiye kadar yazılmış en ünlü tıp ders kitabı” olarak nitelendirdi ve “diğer tüm çalışmalardan daha uzun süre etkili olab tıbbi bir kutsal kitap” olarak kaldığını belirtti.11

Kaynakça

  1. Finger, Stanley (2001). Origins of Neuroscience: A History of Explorations into Brain Function. Oxford University Press. p. 177. ISBN 978-0-19-514694-3.
  2. “Encyclopedia Iranica; Avicenna: Medicine and Biology”.
  3. A.C. Brown, Jonathan (2014). Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet’s Legacy. Oneworld Publications. p. 12. ISBN 978-1780744209.
  4. McGinnis, Jon (2010). Avicenna. Oxford: Oxford University Press. p. 227. ISBN 978-0-19-533147-9.
  5. Heller, M.; Edelstein, P.; Mayer, M. (2001). Traditional medicine in Asia (PDF). World Health Organization. p. 31. ISBN 9789290222248.
  6. Nasser, Mona; Tibi, Aida; Savage-Smith, Emilie (2009). “Ibn Sina’s Canon of Medicine: 11th century rules for assessing the effects of drugs”. Journal of the Royal Society of Medicine. PMC. 102 (2): 78–80. doi:10.1258/jrsm.2008.08k040. PMC 2642865. PMID 19208873.
  7. Pormann, Peter E.; Savage-Smith, Emilie (2007). Medieval Islamic Medicine. Washington, D.C.: Georgetown University Press. p. 70. ISBN 978-1-58901-161-8.
  8. Avicenna, Ibn Sina; Laleh Bakhtiar (1025). Canon of Medicine (PDF) (2nd ed.). New York, NY: AMS Press, Inc. ISBN 0-404-11231-5.
  9. “Encyclopedia Iranica; The influence of Avicenna on medical studies in the West”.
  10. “Exhibitions: Spirit and Life – Aga Khan Museum”.
  11. Osler, William (2004). The Evolution of Modern Medicine. Kessinger Publishing. p. 71. ISBN 1-4191-6153-9.

Yorum yazın