Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » İbnü’l-Baytâr

İbnü’l-Baytâr

İbnü'l-Baytâr, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın Ibn al-Baitar maddesinden çevrilmiştir.

İbnü’l-Baytâr’ın Malaga’daki büstü. [kaynak]

Giriş

Ebû Muhammed Ziyâüddîn Abdullāh b. Ahmed el-Aşşâb el-Mâlekī ya da daha çok bilinen adıyla İbnü’l-Baytâr (ابن البيطار‎), (1197–1248), Endülüslü Arap eczacı, bitki bilimci, hekim ve bilim adamı. Bitki bilime en büyük katkısı, antikçağlardan beridir bilinen tıbbi bitki varlığına yaklaşık 400 yeni bitki eklemesi ve bunları sistematik bir biçimde yayımlamasıdır.1

İbnü’l-Baytâr hayatı

İbnü’l-Baytâr, on ikinci yüzyılın sonunda Müslümanların kontrolündeki İspanya (Endülüs)’nın Malaga şehrinde doğdu, bu yüzden nisbesi el-Mâlekî’dir.2 Bilinen adı “veterinerin oğlu” anlamına gelir ve bu da babasının mesleğine işaret eder.34 İbnü’r-Rûmiyye olarak bilinen Ebû el-Abbās Ahmed b. Muhammed en-Nebâtî’den bitki bilim dersleri aldı ve birlikte İspanya ve çevresinde bitki örnekleri topladılar.5 el-Nebâtî, bilimsel bir yöntem geliştirmiş, ampirik ve deneysel testler yapan, çok sayıda materia medica örneğinin tanımlamasını sunan, doğrulanmamış bilgileri test ve gözlemlerle doğrulamaya çalışan biriydi. İbnü’l-Baytâr da hocasının yaklaşımını benimsemiştir.6 Daha sonra İşbîliye’de dönemin ünlü eczacılarından Abdullah b. Sâlih el-Kutâmî ile İbn Haccâc el-İşbîlî’nin yanında çalışmalarına devam etti.7 1219 yılında Malaga’dan ayrılmış ve Kuzey Afrika kıyıları ile Anadolu’ya giderek bitki örnekleri toplamıştır. Ziyaret ettiği başlıca bölgeler arasında Bicaye, İstanbul, Tunus, Trablus, Sirenayka ve Antalya yer almaktadır. 1224’ten sonra Eyyubi Sultanı Kamil bin Adil’in hizmetine girdi ve baş hekim olarak atandı. 1227’de Eyyubi sınırları Şam’a kadar genişledi ve İbnü’l-Baytâr bu sayede Suriye’de bitki toplama fırsatı buldu. Botanik araştırmaları Arabistan ve Filistin dahil geniş bir alana yayıldı. 1248’de Şam’da öldü.8 Barut hakkında yazarken, güherçileyi tanımlamak için “Çin karı” kavramını kullanmıştır.910 Öğrencileri arasında el-İbâne ve’l-iʿlâm bimâ fi’l-Minhâc mine’l-ḫalel ve’l-evhâm adlı kitabı ile Dioscorides, Galenus ve Ahmed b. Muhammed el-Gâfikî’nin basit ilâçlar hakkındaki eserlerini okuyan ʿUyûnü’l-enbâʾ müellifi İbn Ebû Usaybia ile Ebû İshak İzzeddin İbnü’s-Süveydî yer almaktadır.

İbnü’l-Baytâr’ın Malaga’daki anıtı. [kaynak]

İbnü’l-Baytâr eserleri

Kitâbü’l-Câmi’ fi’l-Edviyeti’l-Müfrede

En önemli ve en çok okunan kitabı “Basit İlaçlar ve Gıdalar Üzerine Özet’tir (كتاب الجامع لمفردات الأدوية والأغذية).11 Eser 1400 bitki, gıda ve ilacı ile bunların kullanımlarını listeleyen bir farmakopedir (farmasötik ansiklopedi). Yararlı bitki veya bitki bileşenleri ya da diğer materyaller alfabetik olarak düzenlenmiştir ve eserdeki öğelerin küçük bir bölümü bitkisel değildir. Her madde için bir veya iki kısa açıklama yapar ve bu madde hakkında kendinden önceki yazarlardan kısa alıntılar verir. Bilgilerin büyük kısmı kendinden önceki yazarlardan derlenmiştir. Kitap toplamda 150 Arap ve 20 Yunan yazara atıflar içermektedir.1213 En sık alıntı yaptığı kaynaklardan biri, Magon’dan esinlenmiş Dioscorides‘in Materia Medica‘sı olup, İbnü’l-Baytâr bu eser üzerine Arapça’ya çevirmiş ve yorum da yazmıştır.14 Diğer sıklıkla atıf yaptığı eser İbn Sînâ‘nın Kanun‘udur. Her iki eser de, düzen ve konu bakımından İbnü’l-Baytâr’ın eseri ile benzerliklere sahiptir, ancak İbnü’l-Bayṭār’ın yer verdiği maddeler içerik olarak daha ayrıntılı ve doğallıkla daha zengindir, dahası da İbnü’l-Baytâr’ın eserinde madde sayısı çok daha fazladır. Eser 14 ya da 15. yüzyılda Hezârfen Hüseyin Efendi tarafından Terceme-i Müfredât adı ile Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Eserin 19. yüzyılda Almanca ve Fransızca olarak tam tercümesi ile yayınlandı.15 İbnü’l-Baytâr, gül suyu ve portakal suyunun hazırlanması ile ilgili detaylı bilgiler verir.

Kitâbü’l-Mugni fi’l-Edviyeti’l-Müfrede

Diğer önemli eseridir. Baş, kulak, göz vb. organlar ile ilgili hastalıklar dahil çeşitli rahatsızlıkların tedavisinde yaygın olarak kullanılan bitkiler hakkındaki bilgileri içeren bir tıp ansiklopedisidir.16

Diğer eserleri

el-İbâne ve’l-iʿlâm bimâ fi’l-Minhâc mine’l-ḫalel ve’l-evhâm
Mîzânü’ṭ-ṭabîb
el-Efʿâlü’l-ġarîbe ve’l-ḥavâssü’l-ʿacîbe
Risâle fî tedâvi’s-sümûm
Risāle fī’l-Agdiya vel-Edviye
Makāla fī el-Leymūn
Tefsîru Kitâbi Diyâsḳūridûs17

Kaynakça

  1. Vernet, J. (2008) [1970-80]. “Ibn Al-Bayṭār Al-Mālaqī, Ḍiyāʾ Al-Dīn Abū Muḥammad ʿAbdllāh Ibn Aḥmad”. Complete Dictionary of Scientific Biography. Encyclopedia.com.
  2. Alam, Hushang (1997). “EBN AL-BAYṬĀR, ŻĪĀʾ-AL-DĪN ABŪ MOḤAMMAD ʿABD-ALLĀH”. Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1. pp. 6–8.
  3. Medical history of contraception. 1963.
  4. “The Book of Medicinal and Nutritional Terms”. 1800.
  5. Saad, Bashar; Said, Omar (2011). “3.3”. Greco-Arab and Islamic Herbal Medicine. West Sussex, England: John Wiley & Sons. ASIN B005526C6O.
  6. Huff, Toby (2003). The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West. Cambridge University Press. p. 218. ISBN 0-521-52994-8.
  7. MAHMUT KAYA, “İBNÜ’l-BAYTÂR”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
  8. Alam, Hushang (1997). “EBN AL-BAYṬĀR, ŻĪĀʾ-AL-DĪN ABŪ MOḤAMMAD ʿABD-ALLĀH”. Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1. pp. 6–8.
  9. James Riddick Partington (1960). A history of Greek fire and gunpowder (reprint, illustrated ed.). JHU Press. p. 22. ISBN 0-8018-5954-9.
  10. Peter Watson (2006). Ideas: A History of Thought and Invention, from Fire to Freud (illustrated, annotated ed.). HarperCollins. p. 304. ISBN 0-06-093564-2.
  11. Vernet, J. (2008) [1970-80]. “Ibn Al-Bayṭār Al-Mālaqī, Ḍiyāʾ Al-Dīn Abū Muḥammad ʿAbdllāh Ibn Aḥmad”. Complete Dictionary of Scientific Biography. Encyclopedia.com.
  12. Russell McNeil, Ibn al-Bayṭār, Malaspina University-College.
  13. Encyclopedia of the History of Arabic Science, volume 1: Astronomy, Theoretical and Applied, pgs. 271–272. Ed. Roshdi Rasheed. London: Routledge, 1996. ISBN 0415124107.
  14. Tafsīr Kitāb Diyāsqūrīdūs, – A commentary of Dioscorides’ “Materia Medica” by Abu Muhammad ‘Abdallah ibn Ahmad ibn Muhammad ibn al-Baytar de Malaga, Beirut 1989 (Arapça)
  15. Almanca baskı iki cilttir, 1840–1842 yıllarında Sontheimer tarafından tercüme edilmiştir. Fransızca baskı üç cilttir, 1877–1883 yıllarında Leclerc tarafından tercüme edilmiştir.
  16. Russell McNeil, Ibn al-Bayṭār, Malaspina University-College.
  17. Tafsīr Kitāb Diāsqūrīdūs, – Commentaire de la “Materia Medica” de Dioscoride, by Abu Muhammad ‘Abdallah ibn Ahmad ibn Muhammad ibn al-Baytar de Malaga, (ed. Ibrahim ben Mrad), Beirut 1989 (Arabic w/ Taxonomic names in English)

Yorum yazın