Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » İbn Sînâ

İbn Sînâ

İbn Sînâ, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın Avicenna maddesinden çevrilmiştir.

Giriş

İbn Sînâ (Farsça: ابن سینا‎), Ebu Ali Sina (ابوعلی سینا), Pir Sina (پورسینا) ya da Batı Medeniyetinde sıklıkla Avicenna (y. 980 – Haziran 1037) olarak bilinen, İslâm Altın Çağı’nın1 en önemli hekim, astronom, düşünür ve yazarlarından biri ve erken modern tıbbın babası234 olarak kabul edilen Fars567 bilge. İbn Sinâ aynı zamanda “modernite öncesinin en etkili filozofu” olarak da tanımlanır.8 Aristo felsefesinden etkilenmiş Peripatetik ekol filozofudur. Yazmış olduğu tahmin edilen 450 eserden, 150’si felsefe ve 40’u tıp disiplinlerinde olmak üzere 240 adedi günümüze ulaşmıştır.9

Gümüş Vazoda İbn Sînâ portresi (Ebu Ali Sina Türbesi – Hamedan – İran). [kaynak]

En bilinen iki eseri felsefi ve bilimsel bir ansiklopedi olan Şifa ile birçok ortaçağ üniversitesinde standart bir tıbbi metin haline gelen10 ve 1650’ye kadar kullanılan11 tıp ansiklopedisi olan Kanun‘dur.121314

Felsefe ve tıbbın yanı sıra İbn Sînâ külliyatı; astronomi, simya, coğrafya ve jeoloji, psikoloji, İslam ilahiyatı, mantık, matematik, fizik ve şiir gibi disiplinleri içine alır.15

İbn Sînâ’nın Adı

Avicenna adı, İbn Sînâ’nın (ابن سينا‎) Latinize edilmiş halidir16 ve Arapça “Sînâ’nın oğlu” anlamına gelir. Ancak Sînâ, İbn Sînâ’nın babasının adı değil, büyük büyük dedesinin adıydı.17 Tam adı ise Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbdillāh ibn al-Ḥasan ibn ʿAlī ibn Sīnā’dır (أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا).18

İbn Sînâ’nın bulunduğu ortam

Greko-Roman çevirilerinin yapıldığı ve Farsça ile Hintçe metinlerin kapsamlı bir şekilde incelendiği İslam Altın Çağı olarak bilinen dönemde geniş bir külliyat ortaya çıkarmıştır. Kindî okulu tarafından çevrilen ve yorumlanan Greko-Romen (Yeni Platoncu ve Aristocu) metinler büyük ölçüde müslüman bilim insanları tarafından redakte edilerek geliştirilmiş, ayrıca Fars ve Hint matematiksel sistemleri üzerine inşa edilen astronomi, cebir, trigonometri ve tıp alanlarında gelişme sağlanmıştı.19 Horasan, Orta Asya ve İran’ın doğu kesiminde Sâmânîler; Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler hüküm sürerken akademik ve kültürel gelişme için sağlıklı bir atmosfer sağlanmıştı. Sâmânîler döneminde Buhara, İslam dünyasının kültür başkenti olarak Bağdat’a rakip oldu.20 Buhara’da Kur’an ve Hadis üzerine çalışmalar yapılırken, İbn Sînâ gibi bilim insanları da felsefe, fıkıh ve kelam alanları üzerinde yoğunlaşmıştı. Râzî ve Fârâbî gibi isimler ise tıp ve felsefe alanında metodoloji ve bilgi gelişimine katkı sağlıyordu. Sînâ, Belh, Harezm, Cürcan, Rey, İsfahan ve Hamedan şehirlerinde bulunan büyük kütüphaneleri ziyaret etme imkânına sahipti. Nizamî Arûzî Semerkandî’ye göre İbn Sînâ Harezm’den ayrılmadan önce Bîrûnî, Ebu Nasr Mansur, Ebu Sehl İsa ibn Yahya al-Mesihî ve İbn el-Hammar ile tanışmıştı.

İbn Sînâ’nın hayatı

İlk elden kaynaklarda

İbnü’l-Esîr; El Kâmil Fi’t-Tarih: Felsefi akımlar doğrultusunda birçok eser kaleme almış olan meşhur filozof ve hakîm Ebû Ali bin Sinâ da bu sene şaban ayında İsfahân’da ölmüştür. İbn Sinâ, Alâüddevle Ebû Ca’fer bin Kâkaveyh’in hizmetindeydi. Hiç şüphesiz Ebû Ca’fer’in itikadı bozuktu, bu yüzden ülkesinde İbn Sinâ’yı eserlerinde ilhad konusunu işlemeye ve şeriat aleyhtarlığı yapmaya teşvik etti.21

Bar Hebraeus (Gregory Abû’l-Farac); Abûl-Farac Tarihi: Aynı yıl, çok mümtaz bir şahsiyet olan Ebû Ali Hüseyn İbn Sina vefat etti. Bu zat Aristo’dan öğrendiği her değerli şeye yalnız beş değil elli şey katmış bir adamdı. Babası Belh şehrindendi. Sonra Buhara’ya geçti ve orada yerleşti. Oğlu İbn Sina’yı beş yaşına vardığı zaman muallimlere verdi. İbn Sina 10 yaşında iken Kur’an’ı ezberlemiş, arap dilinin sarf-u nahvini ve belâgatini öğrenmişti. İbn Sina, hanların birinde hububat satan bir adama uğramak itiyadında idi. Kendisi bu adamdan Hindliler hesap sistemini öğrendi. İsmi Ebu Abdillah el-Natilî olan bir filozof Buhara’ya gelmiş olduğu için İbn Sina ondan İsogociyi okudu. İkisi birlikte Gensa yani cins, nevi tarifine geldikleri zaman, cevheri değişik olduğu için nevilerin ayrılmasına ait olan bu bahis hakkında İbn Sina hocasına şu suali sordu: “cinsin veya nevin ayrılması cevher yüzünden midir?” Hocası da “evet” dedi. Bunun üzerine genç adam şu sözleri söyledi: “şayet birisi bana insan nedir, diye sorarsa ona, insan bir hayvandır, demek doğru olur mu?” Hocası “evet” dedi. Fakat genç öğrenci itiraz etti: “ben bunu kabul etmiyorum. Çünkü akıllı bir varlığın bir hayvan olduğunu söylemek tam bir cevap teşkil edemez. Belki cevabı yarım bırakır.” dedi. Bu andan itibaren İbn Sina hocasını bırakarak bütün ilimleri tek başına öğrenmeye çalıştı ve öğrendi.

İbn Sina on altı yaşına vardığı zaman tıp ilmini tamamıyla öğrenmiş bulunuyordu. Çünkü birçok yaşlı tabipler onun yanına geliyor ve onunla birlikte çalışıyorlardı. İbn Sina hastaları da ziyarete başlayarak klinik işlerinde de ihtisas sahibi oldu ve on sekiz yaşına vardığı zaman büyük ve meşhur eseri olan Kanun‘u yazdı. Sonra felsefeni dört doktrinine göre Şifa adlı büyük eserini yazdı ve bu eserdeki doğal ve ilahi bahisleri 20 gün içinde tamamladı. Onun mevcut olan ve her yerde okunan eserlerinin sayısı doksan ikidir. Kendisi bunların çoğunu hapishanede yazmıştır. İşarât adını taşıyan muazzam eserini bu aciz muharrir arapçadan süryancaya çevirmiştir. İbn Sina tedavi etmekte olduğu Emir’in bir kıyam ile karşılaşması üzerine düşmanı olan birinin hakim olması yüzünden yakalanmış ve kaleye kapatılmıştı. Kendisi kaleye girerken “buraya girişimde şüphe yok, fakat nasıl çıkacağımdan endişe edebilirim” demişti. (İbn Sînâ’nın bir beyti: “Girişim, gördüğün gibi muhakkaktır. Bütün şüphelerse çıkışıma aittir”) İbn Sina kalede 40 gün kaldıktan sonra dostu olan Emir geri döndü, savaşarak kaleyi zaptetti ve İbn Sina’yı serbest bıraktı. Bu muhteşem adam çok büyük meziyetlere sahip olmakla birlikte kadınlara olan merakı yüzünden perişan oldu. Bu yüzden kuvvetten düştü ve son günlerinde kulunç hastalığına uğradı ve bir gün sekiz şırınga yaptırdı. Şırıngaya iki doz maydanoz tohumu koymalarını adamlarına söylediği halde bunların biri beş doz koymuş ve bağırsaklarında ülser peyda olmuştu. Kulunç ile beraber gelen saraya da uğruyordu. Adamlarına Mithridatis panzehirini terkip etmelerini söylemiş, hizmetçilerden biri buna fazla afyon katmıştı. Bu yüzden doğal harareti düşmüş ve “artık sıhhatimi idare eden müdür aciz kaldı” demiş, birkaç gün bu hal üzere geçirdikten sonra 58 yaşında olduğu halde ölmüş ve Hamedan’da gömülmüştü.22

Gençliği

İbn Sînâ yaklaşık 980 yılında, Fars hanedanı Sâmânîlerin başkenti Buhara yakınlarındaki Afşana köyünde doğdu. Annesinin adı Sitâre (Farsça: yıldız) idi ve Buharalı idi. 23 Çoğu akademisyene göre ailesi Sünni idi24 ve babası Abdullâh İsmaililiğe geçmiş olabilecek Belhli saygın bir bilgindi.2526 Şehir, Sâmânîler döneminde önemli bir yerleşim merkeziydi ve babası Harmasain köyünde bir nevi Sâmânî memuru olarak çalışmaktaydı. Beş yıl sonra kardeşi Mahmud doğdu. İbn Sînâ ilk olarak Kur’an ve Edebiyat hakkında eğitim almış olsa da, on yaşında geldiğinde eğitim sürecini tamamlamıştı.27

Otobiyografisine göre 10 yaşında iken hafız olmuştur.28 Hintli bir manav olan Mahmud Massahi’den Hint aritmetiğini,29 hastaları iyileştirerek ve gençleri eğiterek geçimini sağlayan bir gezginden de tıbba dair bilgileri öğrendi.30 Ayrıca Sünni Hanefi bilim insanı İsmail el-Zahid’den Fıkıh (İslam hukuku) dersleri aldı.31 Öklid’in Elementleri, Batlamyus’un Büyük Bileşim’i ve Isagoge gibi eserleri Ebu Abdullah Nateli’nin gözetiminde gördü.32

Bir genç olarak, Farabi’nin eserle ilgili açıklamalarını okuyuncaya kadar Aristo’nun Metafiziğini büyük ölçüde kavrayamadı.33 Takip eden bir buçuk yıl içinde daha büyük engellerle karşılaştığı felsefe okumalarına devam etti. Bu türden akıl karışıklığı anlarında kitapları bırakıp, abdest alarak camiye gider ve zorlukları aşabilmek için dua ederdi. Gecenin ilerleyen saatlerinde çalışmalarına devam eder ve hatta rüyalarında bile sorunlar yakasını bırakmaz ve çözümlerini bazen böyle bulurdu. Aristo’nun Metafiziğini 40 kere okuduğunu ancak Farabi’nin konu ile ilgili yazdığı yorumları içeren eseri 3 dirheme satın alıncaya kadar tam olarak kavrayamadığını aktarır. Sonunda keşiften duyduğu sevinç o kadar büyüktü ki ve fakirlere sadaka dağıttı.

16 yaşında iken tıp eğitimi almaya devam etti ancak sadece tıp teorisini öğrenmekle kalmadı, yeni tedavi yöntemleri de keşfetti.34 18 yaşına geldiğinde ise nitelikli hekim statüsüne ulaştı:35Tıp, matematik ve metafizik gibi zor ve çetrefilli bir bilim değildir. Bu yüzden kısa sürede büyük ilerleme kaydettim; mükemmel bir doktor oldum ve onaylanmış ilaçlar kullanarak hastaları tedavi etmeye başladım.” Genç hekimin ünü hızla yayıldı ve birçok hastayı ücretsiz tedavi etti.

Sanatçısı ve yapılış tarihi bilinmeyen İbn Sînâ portresi. [kaynak]

İbn Sînâ’nın inancı

İbn Sînâ’nın mezhebiyle ilgili bir dizi teori öne sürülmüştür. Orta Çağ tarihçisi Ebu’l-Hasan Bayhaki’ye göre İhvan-ı Safa takipçisidir.36 Bununla birlikte, Dimitri Gutas, Ayşe Han ve Jules J. Janssens ile birlikte İbn Sînâ’nın Sünni Hanefi olduğunu kaydetmektedir.3738 İbn Sînâ Hanefi hukuku dersleri aldı, hocalarının önemli bir bölümü Hanefi hukukçulardı ve Ali bin Memûn’un mahkemesinde görev yaptı.39 İbn Sînâ erken yaşlarda İsmaili daîlerin mezhep değiştirmesine yönelik girişimlerinden “ikna olmadığını” ifade etmektedir. Ancak Seyyid Hüseyin Nasr’a göre, 14. yüzyıl Şii fakih Nurullah Shushtari, Sînâ’nın 12 İmam ekolüne bağlı olduğunu iddia etmiştir.40 Tersine, Horasanî, Mahmud Gaznevî’nin Sînâ’ya verdiği kadılık görevini reddetmesini O’nun İsmailî olduğu ile açıklıyor.41 Ailesinin mezhebi konusunda da benzer anlaşmazlıklar söz konusudur, yazarların çoğu aileyi Sünni olarak değerlendirirken, bazı Şii yazarlar Şii olduğunu iddia etmektedir.42

Yetişkin dönemi

İbn Sînâ’nın ilk ciddi hekimlik deneyimi, kendisini ölümcül bir hastalığın pençesinden kurtardığı II. Nûh (Sâmânî hükümdarı (976-997)) ile olmuştur. Bu hizmeti ile İbn Sînâ, Sâmânîlerin bilim ve bilim insanlarının hamiliğini yapan kişilerin desteklediği devlet kütüphanesine giriş izni aldı. Kütüphane kısa bir süre sonra yangınla yok olduğunda, Sînâ’nın düşmanları O’nu, bilginin kaynağını sonsuza dek yok ederek sadece kendine saklamak amacı ile kütühaneyi yakmakla suçladılar. Bu sırada, babasının mali işlerine yardım etti ama yine de ilk eserlerini yazmaya da zaman buldu.

22 yaşında iken babasını kaybetti. 1004 yılında ise Sâmânîler yıkıldı. Sînâ bu dönemde Mahmud Gaznevî’nin görevlendirme tekliflerini reddetti ve bilim insanlarının dostu olarak kabul edilen bir vezirin memleketi olan Ürgenç’e gitti, vezir de O’na maaş bağladı. Bu maaş düşük bir maaştı ve bu yüzden Sînâ, yeteneklerini sergileyebileceği bir alan bulmak amacıyla Nişabur, Merv ve Horasan bölgelerine gidip geldi. Sînâ’nın himaye beklediği Taberistan hükümdarı Kabûs bin Vuşmgîr, kendisine isyan eden ordusunun kuşatması altında açlıktan öldü (1012). Bu arada Sînâ da ağır bir hastalığa yakalanmıştı. Nihayet Sînâ’nın Cürcan’da bulunan bir arkadaşı, O’nun için mantık ve astronomi dersleri verebileceği bir ev satın aldı. Sînâ burada birkaç bilimsel makale yazdı ve Kanun‘un yazımı da Hyrkania’da kaldığı bu günlerde başladı.43

Daha sonra son Büveyhi emirinin oğlu Mecd ed-Devle’nin hüküm sürdüğü, Râzî‘nin memleketi olan Rey’e yerleşti. Sînâ küçük hacimli eserlerinden otuz adedi burada yazılmıştır. Sonrasında Şems ed-Devle idareyi ele aldı ve Sînâ’yı şehri terk etmeye zorladı. Kısa süre Kazvin’de kaldıktan sonra Hamedan’a geçti. Hamedan’da soylu bir kadının hizmetine girdi ancak O’nun geldiğini duyan bölgenin emiri tıbbi bir görevle Sînâ’yı yanına çağırdı ve çok sayıda hediye ile geri gönderdi. Sînâ bir ara vezirlik makamına bile getirildi. Ancak daha sonra buradan da sürülmesi emri çıktı. Kırk gün Ahmet Fazıl’ın evinde saklandı ve bu arada emirin hastalanması nedeniyle tekrar tıp yeteneklerine binaen geri çağrıldı. Bu sıkıntılı zamanlarda bile, İbn Sînâ, çalışmaya ve öğretmeye devam etti. Neredeyse her akşam, özellikle Kanun’dan pasajlar alarak öğrencilerine ders verdi. Emir öldüğünde vezirliği sona erdi, O da bir eczacının evine saklandı ve burada yazmaya devam etti.

Burada iken İsfahan valisine gönderdiği mektupla yazarak hizmete hazır olduğunu yazdı. Hamedan’ın yeni emiri söz konusu mektuptan haberdar olunca Sînâ’yı bir kaleye hapsetti. Bu arada İsfahan ve Hamedan arasında bir savaş hali vardı. Savaş sona erince Hamedan’a döndü ve yazmaya kaldığı yerden devam etti. Sonra da sufi bir derviş kılığında şehirden kaçtı. Tehlikeli bir yolculuktan sonra İsfahan’a ulaştı ve emir tarafından görkemli bir şekilde karşılandı.

Ölümü

Kalan 10 ila 12 yılı Muhammed bin Rüstem Düşmanziyar’ın seferlerinde hekim ve bilimsel danışman olarak geçti.

Bu yıllarda tarzıyla ilgili eleştirilere karşı durabilmek için edebiyat ve filoloji okumaya başladı. Ordu Hamedan’a ilerlerken ayakta durmasını engelleyecek şiddette bir kolik O’nu yakaladı. Zorlukla Hamedan’a gelebildi ve kendisine önerilen diyeti reddederek kaderine razı oldu.

Arkadaşları biraz ağırdan almasını ve kendisini harap etmemesini söylediklerinde, “Geniş ve kısa bir hayatı tercih ederim, dar ve uzun olanı değil” dedi.44 Ölüm döşeğinde iken tövbe etme ihtiyacı hissetti, malını ihtiyacı olanlara dağıttı, haksız elde edildiğini düşündüğü kazancı sarf etti, kölelerini azat etti ve üç günde bir Kur’an’ı baştan sona okumaya başladı.45 1037 yılının Haziran ayında elli altı yaşında iken göçtü. Aylardan Ramazan’dı ve Hamedan’da toprağa verildi.46

Kânûn’un ilk sayfası. [kaynak]

Felsefesi

İbn Sînâ, özellikle mantık, etik ve metafizik alanları dahil olmak üzere erken dönem İslam felsefesi üzerine kapsamlı metinler kaleme aldı. Eserlerini çoğunlukla o zamanın bilim dili olan Arapça yazmış olsa da nadiren Farsçayı tercih ettiği de olmuştur. Aristo ile ilgili yazdıkları ise genellikle Aristo’nun eleştirisi biçimindedir. O’nun yeni Platoncu emanationizm tasarısı, 12. yüzyılda Kelam alanı için esas kabul edildi.47

Şifa ise yazılmasında elli yıl sonra Avrupa’da Sufficientia başlığı altında kısmî olarak Latinceye çevrildi. Bu da Avrupa’da İbn Rüşdcülük’e paralel olarak Sînâcılık’ın da gelişmesini sağladı.48

Avicenna’nın psikoloji ve bilgi teorisi Auvergneli William’ı ve Albertus Magnus’u etkilerken, metafizik ile ilgili görüşleri de Aquinolu Thomas’ı etkiledi.49

Metafizik doktrini

Erken dönem İslam felsefesi ve metafiziği, İslam teolijisi etkisi altındadır, bu nedenle öz ve varoluş arasında Aristoculuktan daha net bir ayrım yapar. Varoluş, şarta bağlı ve rastlantısal olanın alanı iken, öz rastlantısalın ötesinde varlığın içinde kalıcıdır. Sînâ felsefesi, özellikle metafizik alanında Fârâbî etkisi altındadır. Bu etkiyle Sînâ öz ve varoluş arasında ayrım yaptığı araştırmalarına başladı. Varoluş olgusunun var olan şeylerin özünden çıkarılamayacağını ya da bu özle açıklanamayacağını, biçim ve maddenin kendi başlarına evrenin hareketini ya da var olan şeylerin aşamalı olarak gerçekleşmesini etkileyemeyeceğini ve başlatamayacağını savundu. Bu nedenle varoluş, bir özü gerekli kılan, veren veya ona varoluş ekleyen bir nedene bağlı olmalıdır. Neden mevcut bir şey olmalı ve etkisiyle birlikte var olmalıdır.50

İbn Sina’nın öz nitelikler sorusuna ilişkin değerlendirmesi, varoluş biçimlerinin ontolojik analizi açısından açıklanabilir; yani imkansızlık, olasılık ve zorunluluk. İmkansız varlığın var olamayacak şey olduğunu iddia ederken, koşulun kendi içinde bir çelişki gerektirmeden olma ya da olmama potansiyeline sahip olduğunu savundu. Gerçekleştiğinde, koşul ‘kendisinden başka bir şey olması nedeniyle gerekli bir varoluş’ haline gelecekti. Bu nedenle, kendi içinde olumsallık, sonunda kendisinden başka bir dış neden tarafından gerçekleştirilebilecek potansiyel varlıktır. Gereklilik ve olumsallığın metafizik yapıları farklıdır. Olumsal varlık “kendi içinde yanlış” ve “kendisinden başka bir şey nedeniyle doğru” iken, zorunlu varlık kendi içinde doğrudur. Gerekli olan, ödünç alınmış varoluş olmadan kendi varlığının kaynağıdır.Her zaman var olan budur.5152

Zorunluluk ‘kendi benliğinden’ vardır ve varoluştan başka bir niteliği/özü yoktur. Ayrıca, birbirinden ayırt etmek için birden fazla ‘kendinden dolayı zorunlu var olan’ olamayacağı için tektir.53 Yine de, farklılaşmayı zorunlu kılmak, onların “kendilerinden dolayı” var olmalarının yanı sıra “kendilerinden başka bir şey nedeniyle” var olmalarını gerektirir ki bu da çelişki barındırır. Bununla birlikte, onları birbirlerinden ayıran hiçbir fark yoksa, bu ‘varlıkların’ tek ve aynı olmamalarının bir anlamı yoktur.54 O’na göre, ‘Kendinden dolayı zorunlu var olan’ın cinsi, tanımı, karşılığı, zıddı, madde hali, niteliği, niceliği, yeri, durum ve zamanı yoktur, bunlardan bağımsızdır.555657

İb Sînâ’nın metafizik konulardaki teolojisi, aralarında Gazali, İbn Teymiyye ve İbnü’l-Kayyim’in de bulunduğu bazı İslam alimleri tarafından eleştirilmiştir.58 Gazali, Sokrat, Eflatun ve Aristo ile birlikte bunlara sempati duyan İbn Sînâ ve Fârâbî’nin de inançsız olduklarını iddia ettikten sonra, müslüman filozofların hiçbirinin, bu iki isim kadar Aristo’nun bilgisini aktarmakla ilgilenmediğini, Aristo felsefesi olarak kabul ettiğimiz toplamın ise şu üç kısımda ele alınması gerektiğini ekler. Bu üç kısım; inançsızlık olarak damgalanması gereken kısım, yenilik olarak damgalanması gereken kısım ve kesinlikle reddedilmesi gerekmeyen kısım.59

Tanrının varlığının delili: İbn Sina, Tanrı’nın varlığının delili için “Gerçeğin Delili” olarak bilinen bir tez üretti. O’na göre tanrının varlığı zorunlu bir var oluştu ve bunu İslami tanrı anlayışı ile özdeşleştirdi. Peter Adamson’a göre bu, tanrının varlığına ilişkin en etkili orta çağ tezlerinden biriydi ve bu İbn Sînâ’nın felsefe tarihine yaptığı en büyük katkısıydı.60

Nasir ad-Din Rammal’a ait İbn Sînâ çizimi (14. yy.). [kaynak]

Teoloji

Dindar bir Müslümandı ve rasyonel felsefeyi İslam teolojisiyle uzlaştırmaya çalıştı. Amacı, Tanrı’nın varlığını ve dünyayı yarattığını bilimsel olarak, akıl ve mantıkla kanıtlamaktı.61 İslam teolojisi ve felsefesi hakkındaki görüşleri hayli etkiliydi ve 19. yüzyıla kadar İslam ilahiyatında müfredatın bir parçasını oluşturdu.62 İslam ilahiyatıyla ilgili bir dizi kısa makale yazdı. Bunlar arasında peygamberler üzerine incelemeler ve ayrıca Kuran kozmolojisinin kendi felsefi sistemine nasıl karşılık geldiği gibi Kuran’ın çeşitli bilimsel ve felsefi yorumları da vardı. Genel olarak bu incelemeler onun felsefi yazılarını İslami fikirlere bağladı; örneğin, bedenin ölümden sonraki hayatının nasıl olduğu gibi.

İbn Sînâ felsefesine dair kendinden sonraki yorumlamalar üç farklı ekole ayrıldı; el-Tusi gibi felsefesini daha sonraki siyasi olayları ve bilimsel gelişmeleri yorumlamak için bir sistem olarak uygulamaya devam edenler; el-Razi gibi teolojik eserlerini daha geniş felsefi kaygılarından ayrı olarak değerlendirenler ve Gazali gibi çeşitli mistik yollarla daha büyük manevi kavrayışlar elde etme girişimlerini desteklemek için felsefesinin bazı kısımlarını seçici olarak kullananlar.63

İbn Sînâ on yaşında hafız olmuştu. Daha sonra Kuran’daki sureleri yorumlayan beş risale yazdı. O’na göre peygamberler filozoflardan daha üstündü.64

El-Kânûn fi’t-Tıb

Beş ciltten oluşan bir tıp ansiklopedisidir. 18. yüzyıla kadar İslam dünyasında ve Avrupa’da tıp ders kitabı olarak kullanılmıştır.6566 Günümüzde de Yunani Tıp’ta önemli bir rol oynamaya devam etmektedir.67 Detaylı bilgi için bakınız.

Şifa

11 ciltten oluşan ve mantık, matematik, fizik ve metafizik alanlarını da içeren eser.

Mirası

İslam Altın Çağı

Robert Wisnovsky’ye göre: “Özellikle metafizik, mantık ve tıp gibi rasyonel bilimlerin önemli bir figürdü. Ancak sadece bu seküler alanlarda yazmamıştı. Eserleri ya da eserlerinin bazı bölümleri O’ndan sonra, sadece filozoflar, mantıkçılar, doktorlar, matematikçiler ve diğer müspet bilimlerdeki bilim insanları tarafından değil dini bilimlerle de uğraşan binlerce bilim insanı tarafından okunmuş, öğretilmiş, kopyalanmış, yorumlanmış, alıntılanmış, başka kelimelerle aktarılmış ve alıntılanmıştır.68

El-İşarat ve el-Tenbihat adlı eseri Bar Hebraeus (Gregory Abû’l-Farac) tarafından Kethabha Dhe-Remze Wa-Me İran-Watha adı ile Süryaniceye çevrilmiştir.

Orta Çağ ve Rönesans

13. yüzyılın başlarında Dante, İlahi Komedya’sında İbn Sînâ’yı, Publius Vergilius Maro, İbn Rüşd, Homeros, Horatius, Ovidius, Marcus Annaeus Lucanus, Sokrates, Platon ve Selahaddin Eyyubi Hristiyan olmayan kişiler arasında saydı. Sînâ’yı düşünce tarihinin en büyük isimlerinde biri olarak kabul ediyordu. Bilim Tarihi‘nin yazarı George Sarton’a göre tarihteki en büyük düşünür ve tıp bilginlerinden biri idi69 ve İslam’ın en meşhur bilim adamı ve tüm ırkların, ülkelerin ve zamanların en ünlülerinden biri idi.

Zehravi, Huneyn bin İshak, Râzî ve İbn Nefis ile birlikte erken dönem İslam tıbbının en önemli derleyicisi idi. Avrupa’da tıbba ve Rönesansa önemli katkılarda bulunmuş önemli bir tarihsel figür olarak bilinir. Tıbbi metinleri alışılmadıktı. Claudius Galenus ve Aristo’nun tıbbi konulardaki görüşleri arasında çatışkı olması durumunda Aristo’nun görüşlerini tercih etti.70 Kânûn’un etkisi o kadar büyüktü ki, Hipokrat ve Galen ile birlikte tıp otoritesi olarak kabul gördü ve princeps medicorum olarak adlandırıldı.71

Viyana’daki Ömer Hayyam, Bîrunî, Râzî ve İbn Sînâ anıtı. [kaynak]

Modern zamanlar

Günümüz İran, Afganistan ve Tacikistan’da ulusal bir simge olarak kabul edilir ve adı yaşamış en büyük Farslar arasında sayılır. Buhara Müzesi’nin önünde adına dikilmiş bir anıt vardır. 1952 yılında İbn Sînâ Türbesi ve Müzesi inşa edilmiştir. Hamedan’daki Bu-Ali Sina Üniversitesi, Tahran’daki İbn Sînâ Araştırma Enstitüsü, Duşanbe’deki İbn Sînâ Devlet Tıp Üniversitesi, Aligarh’daki İbn Sînâ Orta Çağ Tıp ve Bilimleri Akademisi, Karaçi’deki İbn Sînâ Okulu, Lahor’daki İbn Sînâ Tıp Fakültesi, Belh’deki İbn Sînâ Tıp Fakültesi ve Ankara’daki İbni Sina Tıp Fakültesi O’nun adını taşımaktadır.

1980 yılında SSCB Buhara’ya bir büst dikerek doğumunun bininci yılını kutladı.72 Doğduğu köyde adını taşıyan bir müze mevcuttur.73 UNESCO tarafından iki yılda bir adı ile anılan bir ödül dağıtılır.74

Sonuç

Metinleri kendinden sonraki Müslüman düşünürleri teoloji, filoloji, matematik, astronomi, fizik ve müzik dahil olmak üzere birçok alanda etkiledi. Yazmış olduğu tahmin edilen 450 eserden, 150’si felsefe ve 40’u tıp disiplinlerinde olmak üzere 240 adedi günümüze ulaşmıştır. Kanun ve Şifa en önemli iki eseridir.

1753 yılında literatüre alınan Avicennia L.75 cinsi onun adını taşımaktadır.

Kaynakça

    • Bennison, Amira K. (2009). The great caliphs: the golden age of the ‘Abbasid Empire. New Haven: Yale University Press. s. 195. ISBN 978-0-300-15227-2. İbn Sînâ’nın babası Horasan ve Maveraünnehir’deki Sâmânîlere Buhara dışındaki kırsal bir bölgenin yöneticisi olarak hizmet eden bir Farstı.
    • Paul Strathern (2005). A brief history of medicine: from Hippocrates to gene therapy. Running Press. p. 58. ISBN 978-0-7867-1525-1.
    • Brian Duignan (2010). Medieval Philosophy. The Rosen Publishing Group. p. 89. ISBN 978-1-61530-244-4.
    • Michael Kort (2004). Central Asian republics. Infobase Publishing. p. 24. ISBN 978-0-8160-5074-1.
    • “370/980 yılında Buhara yakınlarındaki Afşana’da doğdu. Ana dili Farsçaydı” (“Ibn Sina (“Avicenna” maddesinden), Encyclopedia of Islam, Brill, second edition (2009). Accessed via Brill Online at www.encislam.brill.nl).
    • “İbn Sînâ hekim ve metafizikçi olarak tüm Fars düşünürlerinin en büyüğüydü…” (A.J. Arberry’nin Avicenna on Theology maddesinde, KAZI PUBN INC, 1995).
    • “İbn Sînâ (ö. 1037) adı, kayda değer İranlı filozoflar arasında genel olarak kronolojik olarak ilk sırada yer alırken, son kanıtlar İsmaili felsefi sistemlerinin İbn Sinâ’dan daha az eksiksiz olmayan bir yapıya sahip varlığını ortaya çıkardı.” Henry Corbin’in The Voyage and the messenger: Iran and philosophy adlı (makalesi s. 74, North Atlantic Books, 1998.

  1. Saffari, Mohsen; Pakpour, Amir (2012-12-01). “Avicenna’s Canon of Medicine: A Look at Health, Public Health, and Environmental Sanitation”. Archives of Iranian Medicine. 15 (12): 785–9. PMID 23199255. İbn Sînâ, erken modern tıbbın babası olarak kabul edilen tanınmış İranlı ve Müslüman bir bilim adamıydı.
  2. Colgan, Richard (2009-09-19). Advice to the Young Physician: On the Art of Medicine. Springer Science & Business Media. p. 33. ISBN 978-1-4419-1034-9. “İbn Sînâ erken modern tıbbın babası olarak bilinir”.
  3. Roudgari, Hassan (2018-12-28). “Ibn Sina or Abu Ali Sina (ابن سینا‎ c. 980 –1037) is often known by his Latin name of Avicenna (ævɪˈsɛnə/)”. Journal of Iranian Medical Council. 1 (2): 0. ISSN 2645-338X. İbn Sînâ, Fars bilgini ve İslâm Altın Çağı’nın en ünlü hekimlerinden biriydi. Erken modern tıbbın babası olarak ve birçok Avrupa üniversitesinde standart bir tıp ders kitabı haline gelen ve geçen yüzyıllara kadar kullanımda kalan tıp alanındaki en ünlü eseri “Şifa”nın yazarı olarak bilinir.
  4. Avicenna and the Visionary Recital. Princeton University Press. 2016-04-19. ISBN 9780691630540. Bu çalışma; seçkin bir İslam din alimi, teoloji, mantık, tıp ve matematik üzerine yüzden fazla eserin yazarı olan, on birinci yüzyılın büyük Fars filozofu ve doktoru İbn Sînâ’nın mistisizmi ve psikolojik düşüncesini inceliyor.
  5. Daly, Jonathan (2013-12-19). The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization. A&C Black. p. 18. ISBN 978-1-4411-1851-6.
  6. “Avicenna | Persian philosopher and scientist”, Encyclopedia Britannica.
  7. “Avicenna (Ibn Sina) | Internet Encyclopedia of Philosophy”.
  8. O’Connor, John J.; Robertson, Edmund F., “Avicenna”, MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
  9. “Avicenna 980–1037”. Hcs.osu.edu.
  10. örneğin Montpellier Üniversitesi ve Leuven Katolik Üniversitesi. (bkz. “Medicine: an exhibition of books relating to medicine and surgery from the collection formed by J.K. Lilly”. Indiana.edu. 2004-08-31.
  11. Nasr, Seyyed Hossein (2007). “Avicenna”. Encyclopædia Britannica Online.
  12. Edwin Clarke, Charles Donald O’Malley (1996), The human brain and spinal cord: a historical study illustrated by writings from antiquity to the twentieth century, Norman Publishing, p. 20 (ISBN 0-930405-25-0).
  13. Iris Bruijn (2009), Ship’s Surgeons of the Dutch East India Company: Commerce and the progress of medicine in the eighteenth century, Amsterdam University Press, p. 26 (ISBN|90-8728-051-3).
  14. “Avicenna”, in Encyclopædia Iranica, Online Version 2006″. Iranica.com.
  15. Byrne, Joseph Patrick (2012), “Avicenna”], Encyclopedia of the Black Death, Vol. I, Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, ISBN 978-1-59884-253-1.
  16. Van Gelder, Geert Jan, ed. (2013), “Introduction”, Classical Arabic Literature, Library of Arabic Literature, New York: New York University Press, s. xxii, ISBN 978-0-8147-7120-4.
  17. Goichon, A.-M. (1999). “Ibn Sina, Abu ‘Ali al-Husayn b. ‘Abd Allah b. Sina, known in the West as Avicenna”. Encyclopedia of Islam. Brill Publishers.
  18. “Major periods of Muslim education and learning”. Encyclopædia Britannica Online. 2007.
  19. Afary, Janet (2007). “Iran”. Encyclopædia Britannica Online.
  20. İbnü’l-Esîr. El Kâmil Fi’t-Tarih. Cilt 9. Çev. Abdülkerim Özaydın. Bahar yay. İstanbul. 1991.
  21. Gregory Abû’l-Farac (Bar Hebraeus). Abû’l-Farac Tarihi. Cilt 1. Çev. Ömer Riza Doğrul. Türk Tarih Kurumu. Ankara. 1987.
  22. “Avicenna” Encyclopædia Britannica, Concise Online Version, 2006 (1); D. Gutas, ””Avicenna””, in Encyclopædia Iranica, Online Version 2006, (bağlantı); Avicenna in (Encyclopedia of Islam: © 1999 Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands)
  23. Aisha Khan (2006). Avicenna (Ibn Sina): Muslim physician and philosopher of the eleventh century. The Rosen Publishing Group. p. 38. ISBN 978-1-4042-0509-3.
  24. Farhad Daftary (2017-08-07), Ismaili History and Intellectual Traditions, Routledge, p. 206, ISBN 9781351975032.
  25. Corbin, Henry (1993) [First published French 1964)]. History of Islamic Philosophy, Translated by Liadain Sherrard, Philip Sherrard. London: Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies. pp. 167–175. ISBN 978-0-7103-0416-2. OCLC 22109949.
  26. Khorasani, Sharaf Addin Sharaf, Islamic Great Encyclopedia.p1.1367 solar.
  27. The Canon of Medicine (work by Avicenna)“. Encyclopædia Britannica. 2008.
  28. Khorasani Sharaf, Islamic Great Encyclopedia, vol. 1. p. 1 1367 solar.
  29. Chisholm, Hugh, ed. (1911). “Avicenna“. Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 62–63.
  30. Jorge J.E. Gracia and Timothy B. Noone (2003), A Companion to Philosophy in the Middle Ages, p. 196, Blackwell Publishing, ISBN 0-631-21673-1.
  31. Sharaf Khorasani, Islamic Great encyclopedia, vol. 1. p. 1 1367 solar.
  32. Corbin, Henry (1993) [First published French 1964)]. History of Islamic Philosophy, Translated by Liadain Sherrard, Philip Sherrard. London: Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies. pp. 167–175. ISBN 978-0-7103-0416-2. OCLC 22109949.
  33. Chisholm, Hugh, ed. (1911). “Avicenna“. Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 62–63.
  34. “The Canon of Medicine (work by Avicenna)”. Encyclopædia Britannica. 2008.
  35. Janssens, Jules L. (1991). An annotated bibliography on Ibn Sînâ (1970–1989): including Arabic and Persian publications and Turkish and Russian references. Leuven University Press. pp. 89–90. ISBN 978-90-6186-476-9. excerpt: “… [Dimitri Gutas’s Avicenna’s maḏhab convincingly demonstrates that I.S. was a sunnî-Ḥanafî.”[2]
  36. Aisha Khan (2006). Avicenna (Ibn Sina): Muslim physician and philosopher of the eleventh century. The Rosen Publishing Group. p. 38. ISBN 978-1-4042-0509-3.
  37. Coxe
  38. DIMITRI GUTAS (1987), “Avicenna’s “maḏhab” with an Appendix on the Question of His Date of Birth”, Quaderni di Studi Arabi, Istituto per l’Oriente C. A. Nallino, 5/6: 323–336, JSTOR 25802612
  39. Seyyed Hossein Nasr, An introduction to Islamic cosmological doctrines, Published by State University of New York press, ISBN 0-7914-1515-5 p. 183
  40. Sharaf Khorasani, Islamic Great encyclopedia, vol. 1. p. 3 1367 solar.
  41. Aisha Khan (2006). Avicenna (Ibn Sina): Muslim physician and philosopher of the eleventh century. The Rosen Publishing Group. p. 38. ISBN 978-1-4042-0509-3.
  42. Chisholm, Hugh, ed. (1911). “Avicenna“. Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 62–63.
  43. Aisha Khan (2006-01-15). Avicenna (Ibn Sina): Muslim Physician And Philosopher of the Eleventh Century. The Rosen Publishing Group. p. 85. ISBN 978-1-4042-0509-3.
  44. Osler, William (2004). The Evolution Of Modern Medicine. Kessinger Publishing. p. 72. ISBN 978-1-4191-6153-7.
  45. Chisholm, Hugh, ed. (1911). “Avicenna“. Encyclopædia Britannica. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 62–63.
  46. Nahyan A.G. Fancy (2006), pp. 80–81, “Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)”, Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame.
  47. c.f. e.g. Henry Corbin, History of Islamic Philosophy, Routledge, 2014, p. 174. Henry Corbin, Avicenna and the Visionary Recital, Princeton University Press, 2014, p. 103.
  48. “The Internet Encyclopedia of Philosophy, Avicenna (Ibn Sina) (c. 980–1037)”. Iep.utm.edu.
  49. “Islam”. Encyclopædia Britannica Online. 2007.
  50. Avicenna, Kitab al-shifa’, Metaphysics II, (eds.) G.C. Anawati, Ibrahim Madkour, Sa’id Zayed (Cairo, 1975), p. 36.
  51. Nader El-Bizri, “Avicenna and Essentialism,” Review of Metaphysics, Vol. 54 (2001), pp. 753–778.
  52. Avicenna, Metaphysica of Avicenna, trans. Parviz Morewedge (New York, 1973), p. 43.
  53. Nader El-Bizri, The Phenomenological Quest between Avicenna and Heidegger. (Binghamton, N.Y.: Global Publications SUNY, 2000).
  54. Avicenna, Kitab al-Hidaya, ed. Muhammad ‘Abdu (Cairo, 1874), pp. 262–263.
  55. Salem Mashran, al-Janib al-ilahi ‘ind Ibn Sina (Damascus, 1992), p. 99.
  56. Nader El-Bizri, “Being and Necessity: A Phenomenological Investigation of Avicenna’s Metaphysics and Cosmology,” in Islamic Philosophy and Occidental Phenomenology on the Perennial Issue of Microcosm and Macrocosm, ed. Anna-Teresa Tymieniecka (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2006), pp. 243–261.
  57. Ibn al-Qayyim, Eghaathat al-Lahfaan, Published: Al Ashqar University (2003) Printed by International Islamic Publishing House: Riyadh.
  58. Ibn Muḥammad al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad (1980). al-Munqidh min al-Dalal (PDF). Boston: American University of Beirut. p. 10.
  59. Adamson, Peter (2013-07-04). “From the necessary existent to God”. In Adamson, Peter (ed.). Interpreting Avicenna: Critical Essays. Cambridge University Press. p. 170. ISBN 978-0-521-19073-2.
  60. Lenn Evan Goodman (2003), Islamic Humanism, pp. 8–9, Oxford University Press, ISBN 0-19-513580-6.
  61. James W. Morris (1992), “The Philosopher-Prophet in Avicenna’s Political Philosophy”, in C. Butterworth (ed.), The Political Aspects of Islamic Philosophy, ISBN 978-0-932885-07-4, Chapter 4, Cambridge Harvard University Press, pp. 152–198 [p. 156].
  62. James W. Morris (1992), “The Philosopher-Prophet in Avicenna’s Political Philosophy”, in C. Butterworth (ed.), The Political Aspects of Islamic Philosophy, Chapter 4, Cambridge Harvard University Press, pp. 152–198 [pp. 156–158].
  63. Jules Janssens (2004), “Avicenna and the Qur’an: A Survey of his Qur’anic commentaries”, MIDEO 25, p. 177–192.
  64. McGinnis, Jon (2010). Avicenna. Oxford: Oxford University Press. p. 227. ISBN 978-0-19-533147-9.
  65. A.C. Brown, Jonathan (2014). Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet’s Legacy. Oneworld Publications. p. 12. ISBN 978-1-78074-420-9.
  66. ndian Studies on Ibn Sina’s Works by Hakim Syed Zillur Rahman, Avicenna (Scientific and Practical International Journal of Ibn Sino International Foundation, Tashkent/Uzbekistan. 1–2; 2003: 40–42.
  67. Robert Wisnovsky, “Indirect Evidence for Establishing the Text of the Shifā” in Oriens, volume 40, issue 2 (2012), pp. 257-258.
  68. George Sarton, Introduction to the History of Science.
    (cf. Dr. A. Zahoor and Dr. Z. Haq (1997). Quotations From Famous Historians of Science, Cyberistan.)
  69. Musallam, B. (2011). “Avicenna Medicine and Biology“. Encyclopædia Iranica.
  70. Weisser, U. (2011). “Avicenna The influence of Avicenna on medical studies in the West”. Encyclopædia Iranica. Retrieved 2011-11-09.
  71. Thought Experiments: Popular Thought Experiments in Philosophy, Physics, Ethics, Computer Science & Mathematics by Fredrick Kennard, p. 114
  72. Fredrick Kennard. Thought Experiments: Popular Thought Experiments in Philosophy, Physics, Ethics, Computer Science & Mathematics. Lulu.com. pp. 114–. ISBN 978-1-329-00342-2.
  73. “UNESCO: The Avicenna Prize for Ethics in Science”.
  74. 1753. Species Plantarum. Tomus I: 110.

Yorum yazın