Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » Historia Plantarum

Historia Plantarum

Historia Plantarum, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın Historia Plantarum maddesinden çevrilmiştir.

Eserin 1644 yılında basılan nüshasının kapağı. [kaynak]

Giriş

Theophrastus‘un Historia Plantarum (Περὶ φυτῶν ἱστορία) adlı eseri, Aristo‘nun Hayvanların Tarihi, Plinius‘un Naturalis Historia ve Dioscorides‘in De materia medica‘sı ile birlikte antik çağda doğa bilimleri alanında yazılmış en önemli eserlerdendir ve Rönesans’a kadar batı medeniyetini etkilemiştir. Theophrastus, bitkilerin yapısına, üremesine ve büyümesine bakarak onları sınıflandırmış, ağaçlar, yabani otlar ile insan eli ile ekilen otlar olarak ayırmış ve bunları kullanımını irdelemiştir. Dokuzuncu cilt bitkilerin tıbbi kullanımı ile ilgilidir, şifalı otlar, sakızlar, reçineler ve bitki suları burada ele alınmıştır. Eser MÖ 350-287 yılları arasında on cilt halinde yazılmış olup, dokuz cildi günümüze ulaşmıştır. Eserinde kullandığı sınıflandırma bitki bilim tarihi için ilktir. Bu eser Theophrastus tarafından devamlı revize edilmiştir ve öyle ki öldüğünde eser yarım kalmış durumdadır. Metinde kullanılan yoğun üslup ve barındırdığı çok sayıda örnekten okunması için değil öğrencilere ders olarak anlatılması tasarlanan bir kitap olduğunu düşündürtmektedir. İlk defa 1483 yılında Theodorus Gaza tarafından Latinceye tercüme edilmiştir. Johannes Bodaeus 1644’te Amsterdam’da resimlerle zenginleştirmiş bir halini yayımladı. İngilizceye ise ilk defa Arthur Hort tarafından 1916 yılında tercüme edildi.

Historia Plantarum Eseri

Hort’un tercümesine göre 400 sayfa ve 100.000 kelimeden oluşan Antik Yunanca kullanılarak yazılmış bir metindir. On cilt halinde düzenlenmiş olmasına rağmen 9 cilt hayatta kalmıştır, günümüze ulaşan 9 cildin tüm metni temsil etme ihtimali varsa da çeviri 9 cilt üzerinden düzenlendi.1 Bitkiler üzerine yazdığı diğer metinleri ile birlikte Historia Plantarum, orta çağda bilimsel ilerleme üzerinde oldukça etkiliydi.2 Eser bitkilerin sınıflandırılması ile ilgili bir milattı ve bu nedenle yazarı Carl Linnaeus tarafında “bitki bilimin babası” olarak isimlendirildi.3 Eser, Aristo’nun hayvanlar üzerine yazdığı eserle benzer başlıklara sahiptir ancak Aristo’nun aksine tohumları da bitkilerin parçaları olarak tanımlayarak onu aşmıştır. Çünkü Aristo’ya göre sperm ve embryo hayvanların parçaları değildir. Theophrastus eseri, Diocles dahil kendinden önce yazılan bitki kitaplarından faydalanmıştır. Ayrıca ilaç satanlar (pharmacopolai) ve kök satanlardan (rhizotomoi) da faydalanmıştır.4 Tanımladığı bitkiler arasında Papaver (mēkōn), Conium maculatum (kōnion), Lactuca serriola (thridakinē) ve Mandragora officinarum (mandragoras) da vardır. Eserde yaklaşık 500 bitki türü vardır.

Historia Plantarum Tercümeleri

Eser ilk defa 1454’te Theodore Gaza tarafından Latince’ye çevrildi ve 1483’te Treviso’da yayınlandı. Literatürde daha çok kabul gören başka bir çeviri de Johannes Bodaeus tarafından 1644 yapıldı ve Amsterdam’da basıldı. Bu çeviride paralel olarak Yunanca ve Latince metnin yanı sıra, çeşitli botanik çizimleri de mevcuttu. William Thiselton-Dyer açısından bu eser “anıtsal ve temel bir eser”dir. İlk İngilizce çeviri ise Arthur Hort tarafından yapılmış olup, Yunanca ve İngilizce metinler karşılıklı olarak verilmiştir. Çeviri eş zamanlı olarak Londra ve New York’ta yayımlanmıştır.

Historia Plantarum İçeriği

1. cilt: Bitki anatomisi

Bitki anatomisi, yapraklar (phylla), çiçekler, kedicikler, meyveler (karpoi), tohumlar, kökler (rhizai) ve ağaçlar olmak üzere ele alınmıştır. Bitkiler; ağaçlar, çalılar, otsu çok yıllıklar ve tek yıllıklar (poai) olmak üzere sınıflandırılmıştır. Bazı bitkiler görünüm olarak düzensiz, bazıların dalları zıt karşılıklı, bazılarının eşit sıralar halindedir. Ficus carica oldukça uzun kök sistemine sahiptir.

Arthur Hort’un 1916 yılındaki tercümesinin kapağı. [kaynak]

2. cilt: Ağaçların ve otların üremesi

Bitkiler tohumlardan ya da vejetatif bölümlerinden kendi başlarına üreyebilirler. Bazıları soğanlardan çıkar. Toprak türü ve iklim koşulları büyümeyi etkiler. Bazı bitkilerin bakımı yapılmazsa dönüşürler, örneğin Monarda fistulosa Mentha‘ya, Triticum aestivum Lolium temulentum‘a dönüşür. Eğer Apium graveolens ekildikten sonra çiğnenirse kıvırcık olur. İncir üretilmesi en kolay ağaçtır. Hurmalar birkaç birey ile birlikte yetiştirilmelidir ve sulama ile gübreyi sever. Diğer hurma türlerinin farklı alışkanlıkları ve meyveleri vardır. Safra böceklerinin yabani incirlerden çıkar ve meyvenin erken dökülmesini önlemeye yardımcı olur. Hurmanın erkek gonca yaprağı kesilerek dişiye getirilir ve meyve vermesi için dişi ağacın üzerine tozu sallanır.56

3. cilt: Yabani ağaçlar

Theophrastus’a göre bütün yabani ağaçlar tohumdan ya da kökten üremektedir. Bunu söylerken, Anaxagoras’ın havanın her bitkinin tohumunu içerdiğini ve Diogenes’in bitkilerin su ile toprağın buluşmasınından ortaya çıktığını iddia ettiğini kaydeder. Theophrastus, yabani bitkilerin sadece toprak tahrip edildiğinde ortaya çıktığını, yabani ağaçların ekili ağaçlardan daha sağlam yapılı olduğunu not eder.

4. cilt: Egzotik çalı ve ağaçlar

Bu ciltte farklı coğrafyalara ait (Mısır, Libya, Orta Doğu gibi) ağaç ve çalıların tanımları vardır. Ayrıca iklimin ve hastalıkların bitkiler üzerindeki etkilerini de ele almaktadır.

5. cilt: Orman

Ağaçları odun kalitesi üzerinden tanımlamaktadır. Örneğin marangozların kullanacağı ağaç, gemi ya da ev inşaatı ve hatta kömür yapımı için hangisinin uygun olduğu gibi… Ona göre en kullanışlı ağaçlar Abies türleridir. En uygun ağaç ise pürüzsüz ve budaksız olanıdır.

6. cilt: Dikenli ve dikensiz çalıcıklar

Bu bölümde devedikeni, Eryngium, Carthamus tinctorium gibi dikenli bitkiler; Origanum majorana, Satureja hortensis, Salvia officinalis, Marrubium vulgare ve Melissa officinalis gibi dikensiz bitkiler tasnif edilmiştir. Atropa belladonna ve Conium maculatum gibi türlerin gövdelerinin boş olduğunu kaydeder. Ayrıca bitkilerin çiçeklenme zamanlarına da değinilmiştir.

7. cilt: Saksı bitkileri

Ona göre Brassica oleracea, Raphanus raphanistrum ve Brassica rapa yaz gündönümünden sonra Temmuz ayında Beta vulgaris, Lactuca sativa, Sinapis ve Coriandrum sativum ile birlikte ekilmelidir. Allium ampeloprasum, Apium graveolens, Allium cepa ve Atriplex ocak ayında, Cucumis sativus, Cucurbita, Portulaca oleracea, Ocimum basilicum ve Satureja hortensis nisan ayında ekilmelidir. Tohumlar bir anda çimlenmez, doğru zamanı beklerler. Yine ona göre tüm bitkiler tohumdan, mercanköşk ve fesleğen gibileri sürgünden, soğan ve sarımsak gibiler ise köklerinden yetişir. Kimyondan verim almak için bitkiye “kötüye davranmak (hakaret etmek)” gerektiğinin rivayet edildiğini kaydeder.

8. cilt: Tahıllar ve baklagiller

Bu ciltte susam gibi tohumlu bitkiler dahil olmak üzere tahıllar ve baklagiller ele alınmaktadır. Bunlar sadece tohumdan çoğalabilir. Buğday, arpa ve fasulyede olduğu gibi erken ekilebilir veya mercimek, Vicia sativa ve bezelye gibi bitkiler ilkbaharda ekilebilir.

9. cilt: Şifalı bitkiler

Nicander, Dioscorides ve Claudius Galenus‘un konu ile ilgili yazdıkları eserlere göre daha basit seviyededir. Theophrastus, çok sayıda bitkinin ilaç olarak kullanımını ve bunların nasıl toplanacağını yazmıştır.

Etkileri

Antik Çağ

Plinius, Naturalis Historia‘da sık sık eserden alıntı yapar. John Scarborough’a göre eser hem antik çağda hem de sonrasında bitkiler üzerine yazılan eserlerin atası konumundadır.

Orta Çağ ve Rönesans

15. yüzyılda popüler olana kadar Avrupa’da çok iyi bilinen bir eser değildi. İstanbul düştüğünde İtalya’ya gelen Theodorus Gaza tarafından, papa Nicholas’ın isteği ile ilk defa Latinceye çevrildi. Bu tercüme Rönesans bilim insanlarını bitkilerin sınıflandırılması ile ilgili çalışmalar yapmaya teşvik etti.7

Günümüz

Şikago Botanik Bahçesi’ne göre eser, ilk büyük bitki bilim eseri iken Theophrastus da “ilk gerçek bitki bilimci”dir.

Kaynakça

  1. Gotthelf, Allan (1988). Fortenbaugh, William Wall; Sharples, Robert W. (eds.). Historiae I: plantarum et animalium. Theophrastean Studies: Fifteen Papers on Natural Science, Physics and Metaphysics, Ethics, Religion, and Rhetoric. Transaction Publishers. p. 113. ISBN 0-88738-171-5.
  2. Theophrastus (1916). Hort AF (transl.) (ed.). Theophrastus: Enquiry into Plants. 1, Book I-V. New York: Loeb Classical Library/G.P. Putnam’s Sons.
  3. Fisher Library, 2014
  4. Scarborough, 1978.
  5. Index of Plants p. 437
  6. Theophrastus 1916, p. 437.
  7. Hall, Matthew (2011). Plants as Persons: A Philosophical Botany. SUNY Press. p. 41.

Yorum yazın