Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » De materia medica

De materia medica

De materia medica, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın De materia medica maddesinden çevrilmiştir.

1554 yılında Lyon’da basılan De Materia Medica kapağı. [kaynak]

Giriş

De materia medica (Yunanca Περὶ ὕλης ἰατρικῆς, Peri hulēs iatrikēs’in Latince karşılığı olup “Tıbbi Materyal Üzerine” anlamına gelir), tıbbi bitkiler ve onlardan elde edilebilecek ilaçların yer aldığı bir farmakopesidir. Beş ciltlik eser 50 ila 70 yılları arasında Roma ordusunda hekim olarak görev yapan Yunan hekim Dioscorides tarafından yazılmıştır. Rönesans’ta gözden geçirilmiş bitkilerle değiştirilene kadar 1500 yıldan fazla bir süredir yaygın olarak okunmuştur ve bu da onu tüm doğa tarihi kitaplarının en uzun ömürlü olanlarından biri yapar. Eser; kurtboğan, sarısabır, ebu cehil karpuzu, acı çiğdem, banotu, afyon ve sümbül gibi etkili olduğu bilinen birçok bitkisel ilacı ele almaktadır. Toplamda, sayıları da az da olsa hayvanlar ve mineraller dahil edilince 600 maddede 1000 ilacın yapımı ve kullanımı anlatılmıştır. De materia medica, Orta Çağ boyunca Yunanca, Latince ve Arapça dillerinde defalarca kopyalandı. On altıncı yüzyıldan itibaren Dioscorides’in eseri İtalyanca, Almanca, İspanyolca ve Fransızca’ya ve 1655’te İngilizceye çevrildi. De materia medica‘nın altıncı yüzyılda İstanbul’da Yunanca olarak yazılmış resimli el yazması da dahil olmak üzere birçok el yazması ve ilk basılı versiyonları günümüze ulaşmıştır. Arthur Hill, 1934 yılında Athos Dağı’nda bitkileri tanımlamak için Dioscorides’in eserinin kopyasını kullanan bir keşiş gördüğünü yazar.

Kitap

50 ila 70 yılları arasında Tarsus’ta tıp eğitimi almış ve Roma ordusunda hekim olarak görev yapan Yunan Dioscorides, beş ciltlik De materia medica adlı eserini yazdı.1 Kitap, 1500 yıldan fazla bir süredir Avrupa ve İslam dünyasında eczacılıküzerine başlıca referans çalışma oldu2 ve tüm modern farmakopelerin öncüsü oldu.34 Çoğu klasik yazarın iddiasının aksine, De materia medica, Rönesans’ta “yeniden keşfedilmedi”, çünkü dolaşımdan hiç çıkmamıştı ve hatta Hipokrat’ın Corpus‘u gölgede bırakmıştı.5 Orta Çağda eser, Latince, Yunanca ve Arapça dillerine tercüme edildi.6 1478’den itibaren İtalyanca, Almanca, İspanyolca ve Fransızca olarak basıldı.7 1655’te John Goodyer, muhtemelen Yunancadan İngilizce bir çeviri yaptı.8 Eser asırlarca el yazması biçiminde yeniden kopyalanırken, metin genellikle Arapça ve Hint kaynaklarından yorumlar ve küçük eklemelerle desteklendi. Birkaç resimli el yazması günümüze ulaşmıştır. En meşhuru 512 yılında İstanbul’da yazılmış olan Viyana nüshasıdır.9 Napoli ve Morgan nüshaları daha yakın tarihlidir. Yoğun olarak resimlendirilmiş 12. ve 13. yüzyıllara ait Arapça nüshalar günümüze gelmiştir.10 De materia medica, Yunanlar, Romalılar ve diğer antik kültürler tarafından kullanılan ilaçlar hakkında en önemli tarihsel bilgi kaynağıdır. Ayrıca, bazı bitkilerin Daçya’daki adlarının da günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Eser, bazı hayvanlar ve mineral maddelerle birlikte toplamda yaklaşık 600 madde ve bu kaynaklardan yapılmış yaklaşık 1000 ilacı içermektedir.1112 Botanistler, Dioscorides’in ele aldığı bitkileri onun kısa tanımlarından teşhis etmeyi kolay bir iş olarak görmezler. Çünkü temelde güneydoğu Avrupa’da doğal olarak bulunan bitkileri ve hayvanları tanımlamıştır. Oysa on altıncı yüzyılda eser tüm Avrupa’da ve İslam dünyasında kullanılıyordu. Bu, insanların kendi coğrafyalarındaki bitkiler ile Dioscorides tarafından tarif edilenler arasında bir eşleşme yapmaya çalıştıkları anlamına geliyordu. Bu da felaketle sonuçlanabilecek sonuçlara yol açıyordu.13

Yaklaşımı

Her bir maddede, söz konusu bitki veya diğer materyal hakkında ayrıntı verir, tıbbi kullanımlara odaklanır, ancak mutfakta kullanımı gibi diğer kullanımlardan bahseder ve gerekli gördüğünde tanımı da verir. Örneğin “Mekon Agrios” ve “Mekon Emeros” maddelerinde bitkilerin ekmek yapımında kullanıldığından, birinin “uzun bir kapsülü ve beyaz tohumları” olduğunu, diğerinin “sarkık bir kapsüle sahip” olduğunu yazar. Bu tanımdan sonra uyku getirdiklerini, iltihaplanma ve erizipel tedavisinde ve bal ile karıştırılarak öksürük gideri olarak kullanıldıklarını yazar. Haşhaş bitkisinin sıvısının nasıl elde edileceğini de anlattıktan sonra bitkilerin diğer dillerdeki karşılıklarını verir.14

Arapça kopyasında kimyon ve dereotu sayfaları. [kaynak]

İçeriği

Kitap beş cilttir. Bitkileri aromatik olmaları ya da sarılıcı/tırmanıcı olmaları gibi özelliklere göre sınıflandırdı, ki bu modern sınıflandırmaya uymamaktadır.

Birinci cilt: Aromatikler

İlk cillte aromatik yağlar, bunların elde edildiği bitkiler ve bunlardan yapılan merhemleri içerir.

İkinci cilt: Hayvanlardan bitkilere

Bu ciltte çeşitli deniz canlıları dahil hayvanlar, süt ürünleri, hububat ve sebzeler ele alınır.

Üçüncü cilt: Kök, tohum ve otlar

Kimyon, maydanoz, rezene gibi bitkilerin kök ve tohumlarından bahsedilir.

Dördüncü cilt: Üçüncü cildin devamı

Bu cilt üçüncü ciltte yeralmayan ve daha az bilinen bitkileri kapsar.

Beşinci cilt: Asma, şarap ve mineraller

Son cilt üzüm ve üzümden elde edilen şarap ve çeşitli mineral bileşiklerini açıklar.

De materia medica etkisi

Aulus Cornelius Celsus, Claudius Galenus, Hipokrat ve Efesli Soranus ile birlikte Dioscorides, Arap tıbbı ve Avrupa’daki tıp uygulamaları üzerinde en uzun süreli etkiye sahip hekimlerin başında gelir.1516 De materia medica, Yunancadan Arapçaya tercüme edilen ilk bilimsel eserlerden biridir. 9. yüzyılda Bağdat’ta önce Süryanice sonra Arapçaya çevrilmiştir.1718

Bilim tarihçisi David Sutton’a göre, De materia medica “1.500 yıl boyunca Batı’nın ilaç bilgisinin temelini oluşturduğunu ve şimdiye kadar yazılmış en kalıcı doğa tarihi eserlerinden biri”dir.19 Bilim tarihçisi Marie Boas ise herbalistlerin on altıncı yüzyıla kadar tamamen Dioscorides ve Theophrastus’a bağlı olduğunu yazıyor. Paula Findlen, De materia medica‘yı antik çağın en başarılı ve kalıcı eserlerinden biri olarak nitelendiriyor.20 Tıp tarihçisi Vivian Nutton, eserin Geç Antik Çağ’da kanonik statü kazandığını kaydediyor. Bilim tarihçisi Brian Ogilvie, Dioscorides’i “en büyük antik bitki uzmanı” ve De materia medica‘yı “antik betimleyici bitki bilimin özeti” olarak adlandırıyor.21 Eseri tercüme edenlerden Tess Anne Osbaldeston, Dioscorides’in neredeyse iki bin yıl boyunca bitkiler ve tıp konusunda nihai otorite olarak görüldüğünü belirtiyor. Tarihçi Paula De Vos’un görüşüne göre, De materia medica, 19. yüzyılın sonuna kadar Avrupa farmakopesinin çekirdeğini oluşturdu.

Kaynakça

  1. Nutton, Vivian (2012). Ancient Medicine (2 ed.). Routledge.
  2. “Greek Medicine”. National Institutes of Health, USA. 16 September 2002.
  3. Hefferon, Kathleen (2012). Let Thy Food Be Thy Medicine. Oxford University Press. p. 46. ISBN 9780199873982.
  4. Rooney, Anne (2009). The Story of Medicine. Arcturus Publishing. p. 143. ISBN 9781848580398.
  5. De Vos, Paula (2010). “European Materia Medica in Historical Texts: Longevity of a Tradition and Implications for Future Use”. Journal of Ethnopharmacology. 132 (1): 28–47. doi:10.1016/j.jep.2010.05.035. PMC 2956839. PMID 20561577.
  6. De materia medica at Ibidis Press.
  7. Boas, Marie (1962). The Scientific Renaissance 1450–1630. Fontana. p. 47.
  8. Dioscorides 2000, Önsöz.
  9. Janick, Jules; Hummer, Kim E. (2012). “The 1500th Anniversary (512-2012) of the Juliana Anicia Codex: An Illustrated Dioscoridean Recension” (PDF). Chronica Horticulturae. 52 (3): 9–15.
  10. Selin, Helaine (2008). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Encyclopaedia of the History of Science. Springer. p. 1077.
  11. Krebs, Robert E.; Krebs, Carolyn A. (2003). Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Ancient World. Greenwood Publishing Group. ss. 75–76.
  12. Dioscorides 2000, ss. xx (Giriş).
  13. utton, David (2007). “Pedanios Dioscorides: Recording the Medicinal Uses of Plants”. In Robert Huxley (ed.). The Great Naturalists. London: Thames & Hudson, with the Natural History Museum. ss. 32–37. ISBN 978-0-500-25139-3.
  14. Dioscorides 2000, ss. 607–611.
  15. Saad, Bashar; Azaizeh, Hassan; Said, Omar (1 January 2005). “Tradition and Perspectives of Arab Herbal Medicine: A Review”. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2 (4): 475–479. doi:10.1093/ecam/neh133. PMC 1297506. PMID 16322804.
  16. Tomczak, Matthias (15 December 2008) [2004]. “Lecture 11: Science, technology and medicine in the Roman Empire”. Science, Civilization and Society (Lecture series).
  17. Sadek, M.M. (1983). The Arabic materia medica of Dioscorides. Québec, Canada: Les Éditions du sphinx. ISBN 978-2-920123-02-1.
  18. “Walters Ms. W.750, Four leaves from the Arabic version of Dioscorides’ De materia medica”. The Digital Walters.
  19. Sutton, David (2007). “Pedanios Dioscorides: Recording the Medicinal Uses of Plants”. In Robert Huxley (ed.). The Great Naturalists. London: Thames & Hudson, with the Natural History Museum. pp. 32–37. ISBN 978-0-500-25139-3.
  20. Findlen, Paula; edited by Roy Porter, Katharine Park and Lorraine Daston (2006). Natural History. The Cambridge History of Science: Volume 3, Early Modern Science. Cambridge University Press. p. 438.
  21. Ogilvie, Brian W (2008). The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe. University of Chicago Press. p. 96. ISBN 9780226620862.

Yorum yazın