Buradasınız: Ana sayfa » Wiki Pages » Claudius Galenus

Claudius Galenus

Claudius Galenus, büyük ölçüde İngilizce Wikipedia'nın Galen maddesinden çevrilmiştir.

18. yüzyıla ait Galenus portresi. [kaynak]

Giriş

Claudius Galenus ya da Aelius Galenus (Κλαύδιος Γαληνός) (Eylül 129 – y. 216), yılları arasında Roma İmparatorluğu idaresinde yaşamış Pergamonlu hekim, cerrah, filozof ve bitki bilimcidir.123 Antik çağın en önemli tıbbi araştırmacılarından biri olarak kabul edilir. Anatomi,4 fizyoloji, patoloji,5 farmakoloji6 ve nörolojinin yanı sıra felsefe7 ve mantık dahil olmak üzere çok sayıda bilimsel disiplini etkiledi.

Bilime meraklı zengin bir mimar olan Aelius Nicon’ın oğlu olarak antik Pergamon’da (günümüzde Bergama) doğdu. Babasının zenginliği sayesinde kendisini sonunda başarılı bir hekim ve filozof olacağı kapsamlı eğitim imkanları içinde buldu. Seyahat engeli de bulunmayan Galenus bunu değerlendirdi ve birkaç imparatorun özel doktoru ve Roma’nın elit kesimine sağlık alanında hizmet vermek üzere Roma’ya yerleşmeden önce çok sayıda bölgeye seyahat etti, bu esnada çeşitli tıbbi teoriler hakkında bilgi edindi.

Galenus’un anatomi ve tıp anlayışı, Antik Yunan hekimi Hippocrates tarafından öne sürülen “hıltlar teorisi”nin (Humoral Patoloji Teorisi; siyah ve sarı safra ile, kan ve balgam’dan oluşan dört mizaç) etkisi altındadır. Bu anlayışı da (görüşleri de) 1.300 yıldan fazla bir süre özellikle tıp alanında etkili oldu.

Anatomi ile ilgili bulguları esas olarak maymunların diseksiyonuna dayanıyordu. Ancak, maymunları incelerken mimiklerinin insanlara çok benzediğini keşfetti ve bu nedenle özellikle domuzlar olmak üzere deneylerini diğer hayvanlar üzerinde yapmaya başladı. İnsan anatomisini anlamak için hayvanları kullanmasının nedeni, yaşadığı dönemde insanlar üzerinde diseksiyon ve dirikesimin kesin olarak yasaklanmış olmasından kaynaklanıyordu. Galenus, öğrencilerini de insan anatomisini daha iyi tanımaları için ölü gladyatörlere veya diğer cesetlere bakmaya teşvik ederdi. En bilinen deneyi ise “feryat eden domuz deneyi” idi. Galenus bir domuzu canlı halde iken kesiyor, daha sonra acı içinde bağıran hayvanın ses teline ya da sinirlerine dokunarak sesin nasıl çıktığına ya da nasıl kontrol edildiğine dair bulgular elde ediyordu. Andreas Vesalius’un 1543 yılında yayımladığı De humani corporis fabrica‘ya kadar89 Galenus’un anatomi hakkındaki yazdıkları bir itiraz ile karşılaşmamıştı.10 Yine İbn Nefis‘in 1242 yılında yayımladığı İbn Sînâ‘nın Kanun‘undaki Anatomi Üzerine Yorum‘a kadar dolaşım sistemi fizyolojisi teorisi tartışmasız kabul edilmekteydi.11

Veloso Salgado’nun 1906 tarihli Galenus’un maymun diseksiyonunu gösteren “Medicina na Idade Média” adlı tablosu. [kaynak]

İyi Hekim Aynı Zamanda İyi Filozoftur‘ta yazdığı üzere kendisini hem hekim hem de filozof olarak görmekteydi.121314 Rasyonalist ve ampirist tıp görüşleri arasındaki tartışmalarla çok ilgiliydi15 ve onun doğrudan gözleme dayalı diseksiyon ve dirikesim uygulaması bu iki görüşün ortasında bir yere oturur.161718 Çok sayıda eseri korunmuş ya da özgün dile bağlı kalınarak tercüme edilmiştir. Ancak birçok eserinin yok olduğu, bazılarının da O’na ait olmadığı halde O’nun adı kullanılarak yazılmış olduğu tahmin ediliyor. Ölüm tarihi konusunda bazı tartışmalar olsa da, öldüğünde yetmiş yaşından küçük olmadığı bilinmektedir.

Metinleri on yedinci yüzyıla kadar kademeli olarak önce Bizans’ta, sonra Müslüman dünyasında ve Avrupa’da etkili olmuştur.19 180 yılında bitkilerin gelişim süreçlerini ele aldığı De Simplicibus’u (Basit Tıp Bilgileri Hakkında) yazmıştır. De Simplicibus’ta, tanımlanan bitkilerin; tıbbi kullanımı, adı ve görüldüğü coğrafya bilgilerine de yer verilmiştir.20

On yedi ile yirmi sekiz yaşları arasında, İskenderiye, Bithyinia, Filistin, Trakya, Macedonia, İtalya, Girit, Roma, Kıbrıs ve Limni’yi dolaştı. Bu bölgeler o dönemde bilinen en gelişmiş ve önemli bölgelerdi. Galenus bu bölgelerde bitkilere dair bilgiler topladı ve bunları yazdı. Latince, Yunanca, Farsça ve çeşitli Afrika dillerini bilen Galenus, aynı zamanda bu bölgelerin meşhur bitki bilimcileri ile de görüşmeler gerçekleştirdi. Eserlerinden bir bölümü, daha o hayatta iken, özellikle Roma’daki Barış Tapınağı’nda tutulanlar, çıkan karışıklıklar sonucu yok oldu.21

Orta Çağ kaynaklarında

Bar Hebraeus (Gregory Abû’l-Farac); Abûl-Farac Tarihi: Galen, “Asklaipidis’in mabedine giren hastaların buldukları şifayı inkar etmek doğru değildir” derdi. Trajan’ın 10. yılında doğmuştur. Titus Antoninus döneminde meşhur oldu. Bergama şehrinden gelmişti. Tıp sanatı hakkına birçok eserler yazmıştır ve bunlardan 100 kadar eser mevcuttur. Galen, Hipokrat’ın terk edilen tedavi usulünü ihya etti. Kendisini rabbimiz Mesihin yaptğı büyük hareketlerden ve tedavilerden bahsedildiği zaman “onun bu işleri ilahi bir kuvvet vasıtası ile yapmakta olduğundan şüphe etmiyorum” demiş, sonra şusnu sormuştu: “onun müritlerinden kimse kaldı mı?” Cevap olarak “onun müritleri Kudüs’te bulunur” dediklerinde, Kudüs’e gitmek üzere hazırlandı. Fakat Sicilya’ya vardığında 88 yaşında olduğu halde vefat etti. Galen meslek hayatının başında tabip Aelianus’un öğrencisi idi.22

Claudius Galenus’un Gençliği: 129–161

Galenus’un (Γαληνός) adı Antik Yunanca’da “serinkanlı” anlamına gelen “γαληνός” sıfatından gelir.23

Galenus’un gençliğini Zihnin Duyguları Üzerine adlı eserinde kayda almıştır. 129 yılının Eylül ayında doğmuştur.24 Babası Aelius Nicon zengin bir soylu, mimar ve müteahhit idi. Felsefe, matematik, mantık, astronomi, tarım ve edebiyat gibi alanlara ilgi duyuyordu. Galenus’a göre babası; “son derece sevimli, adil, iyi ve yardımsever bir adam” idi. Bu dönemde Pergamon büyük bir kültür merkezi idi ve şehirde dünyanın en büyük ikinci kütüphanesi (en büyüğü İskenderiye’de) mevcuttu.2526 Şehir potansiyeli nedeniyle hem Stoacı hem de Platoncu düşünürlerin ilgi odağındaydı ve genç Galenus bu düşünürlerin tartışmalarına tanık olmaktaydı. Ayrıca zamanın temel felsefi sistemleri olan Aristocu ve Epikürcü yaklaşımları da inceleme fırsatı buldu. Babası Galenus için felsefe veya siyaset alanında geleneksel bir kariyer planlamıştı ve bu nedenle edebi ve felsefi tartışmalara yakın kalmasını teşvik etti. Bununla birlikte 145 yılında baba bir rüya gördü. Rüyasında tanrı Asklepios O’ndan oğlunu tıp okulan göndermesini istiyordu. Baba hemen hiçbir masraftan kaçınmadan oğlunu Asklepios’a adanmış Asclepieum’a gönderdi. Galenus burada 4 yıl boyunca “θεραπευτής” (tapınağa gelen hastalara yardımcı olan tıbbi görevli) olarak bulundu. Bu dönemde Pergamonlu Aeschrion, Stratonicus ve Satyrus’un etkilendi. Galenus’un bulunduğu Asclepieum, meşhur bir şifa merkeziydi ve bu nedenle Roma İmparatorluğu’nun dört bir yanından insanları çekmekteydi. Bu dönemde tapınağı ziyaret edenler arasında tarihçi Claudius Charax, hatip Aelius Aristides, sofist Polemo ve konsül Cuspius Rufinus gibi isimler de vardı.27

Antik Çağ’ın meşhur hekimleri bir arada. Saat yönü itibarıyla: Dioscorides Pedanius, Nicandros (elinde yılan var), Efesli Rufus, Andreas (IV. Ptolemaios Philopator’un hekimi), Pergamonlu Apollonios, Crateuas ve Galenus. [kaynak]

Galenus’un babası 148 yılında öldü ve henüz 19 yaşında olan Galenus’a hatırı sayılır bir miras bıraktı. Böylece O, Hippocrates’in öğretilerini izlemek üzere28 aralarında Smyrna (şimdi İzmir), Korint, Girit, Kilikya (şidmi Çukurova), Kıbrıs’ı ve elbette İskenderiye’deki büyük tıp okulunu ziyaret etti ve tıp alanında çok sayıda bilgi ve birikimi doğrudan kaynaklarında elde etti. 157 yılında, 28 yaşında iken Pergamon’a, Asya’nın en zengin ve en etkili adamlarından birinin gladyatörlerinin hekimi sıfatı ile döndü. Galenus bu görevi, bağırsakları çıkarılmış bir maymunu tedavi etmeleri istenen hekimlerin hiçbirinin bu işe yanaşmaması üzerine maymunu tedavi edebildiği için getirildi. Burada geçirdiği dört yıl boyunca diyet, fiziksel eğitim, temizlik, koruyucu hekimlik ve anatominin yanı sıra kırıkların ve şiddetli travmaların tedavisi konularında da kendisini eğitti. Kendinden önceki gladyatör hekiminin döneminde 60 ölü olmasına rağmen Galenus’un döneminde sadece 5 gladyatör öldü. Bu arada teorik tıp ve felsefe çalışmalarına da devam etti.29303132

Claudius Galenus’un Orta yaşları: 162–217

162 yılında Roma’ya gitti ve bir hekim olarak Roma şehrine damgasını vurdu. Sabırsız mizacı nedeniyle Roma’daki hekimler ile arası açıldı. Ayrıca Galenus’un yeteneği nedeniyle de gözden düşen hekimlerin düşmanca tutumları ortaya çıktı. Baskı artınca da Galenus sürgün edileceğinden ya da daha kötüsü zehirletileceğinden korkarak Roma’yı terk etti.33

167 yılında Roma, Marcus Aurelius ve Lucius Verus önderliğinde kuzeydeki Markomanlar ile savaşa girişti.34 169 yılında Roma ordusu Aquileia’ya döndü ve eş zamanlı olarak veba salgını başladı. Bunun üzerine imparator Galenus’un Roma’ya dönmesini ve devlet hekimi ünvanı ile Marcus ve Verus’a Germania seferine eşlik etmesini emretti. Takip eden baharda Marcus, Galenus’u zorlayıcı askeri sefere iştirak etmek zorunluluğundan vazgeçti35 ve veliaht Commodus’un hekimi olmak üzere geride bıraktı. Galenus’un eserlerini yoğun biçimde kaleme aldığı dönem, bu dönemdir. İlginç biçimde Lucius Verus 169’da, Marcus Aurelius ise 180 yılında veba salgınından öldüler.

Galenus, Commodus’un imparatorluğunun çoğu döneminde O’nun hekimiydi ve bu dönemde yaygın hastalıkların tedavisi ile uğraştı. Dio Cassius’a göre 189 yılında günde 2.000 kişinin öldüğü bir salgın meydana gelmişti. İdarede Commodus vardı bu salgın büyük ihtamalle Marcus Aurelius’un döneminde olan salgının aynısıydı.36

Septimius Severus’un imparatorluğu döneminde de hekimliğe devam etti.

Galenus’un Bergama’daki heykeli. [kaynak]

Claudius Galenus (Antoninus) vebası

Veba geleneksel olarak iki farklı isimle anılır. İlki bu dönemde hekim olan Galenus’un adı ile. Diğeri de dönemin imparatoru Marcus Aurelius’un adıyla. Veba Roma’yı ilk etkilediğinde Galenus da buradaydı. Ayrıca 168-169 yılında Aquileia’daki ordunun içinde çıktığında da hekim olarak görev yapıyordu. Salgınla ilgili tecrübesi vardı, salgının uzun ömürlü olduğunu, belirtilerini ve tedavi yöntemlerini açıkladı. Ancak O’nun vebaya dair yazdıkları hem dağınıktır hem de hayli kısadır. Salgının gelecek nesiller için anlaşılabilmesi için bir tanımını yapmamıştı, daha çok salgının tedavisi ve fiziksel etkileri ile ilgileniyordu. Örneğin vebaya yakalanmış genç bir adam ile ilgili yazdıklarındaiç ve dış ülserlerin tedavisine odaklanmıştır. Niebuhr’a göre; “Salgın olağanüstü bir seyirde gitti ve çok sayıda insanı öldürdü. M. Aurelius dönemindeki bu veba Antik Çağ’ı kasıp kavurdu”. Salgının ölüm oranı %10 civarında idi ve 165-168 yılları arasında 3.5 ila 5 milyonun ölümünden sorumluydu. Otto Seeck, salgınla birlikte imparatorluk nüfusunun yarısının yok olduğuna inanmaktadır. J. F. Gilliam’e göre ise, salgın, 3. yüzyılın ortalarından önceki salgınların toplamından daha fazla insanı öldürmüştür.37 Galenus’un salgın ile ilgili tanımı eksik olsa da, salgının çiçek hastalığı olarak tanımlanmasını mümkündür.

Galenus, lekelerin kurbanın tüm vücudunu kapladığını ve genellikle siyah renkli olduğunu kaydetmektedir. Bunlar sertti ve kabuk bağlamıştı. Hayatta kalacaklarda siyah bir kabarcık oluştuğunu not etti. O’na göre kabarcık içinde çürümüş kan kalıntısı yüzünden siyahtı.38

Eudemus

Eudemus sıtma hastalığına yakalandığında “öğretmeni ve komşusu olduğu için” O’nu tedavi etmek zorunda hissetti.39 Şöyle yazar: “Eudemus’u tedaviye gidiyorum. Sıtmaya tutuldu ve kış olduğu için hekimler O’nu yalnız bıraktı”.40 Bazı Romalı hekimler Galenus’u Eudemus’un tedavisindeki prognozu için eleştirdiler. Uygulama, o zamanın geçerli olan tedavi standardı olan kehanet ve mistisizmle teşhis koyma tekniği ile çelişiyordu. Ancak Galenus kendi yöntemini savundu: “Hastalığın teşhisi için kişi gözlemlemeli ve muhakeme edilmeli.41 Bunun üzerine Eudemus, hekimlerle bu denli çatışmaya girmesinin sonucunda suikasta uğrayabileceğinden ötürü Galenus’u uyardı. Galenus, Eudemus’un kendinden önce şehre gelen genç bir hekimin kendisi gibi davrandığını ve bu yüzden iki yardımcısı ile birlikte zehirletildiğini aktardığını yazar.42

Garcia-Ballester’e göre: “Modern tıpta, tanısal yargı (bir hastanın neye sahip olduğuna dair bilimsel bilgi) ile prognostik yargı (ona ne olacağına dair varsayım) arasında ayrım yapmaya alışkınız. Galen için, klinik bir vakayı teknik olarak anlamak, “teşhis etmek”, diğer şeylerin yanı sıra, hasta için sonucunu az ya da çok bilmek, “tahmin etmek”ti. Öyleyse prognoz, Galenik teşhisin temel sorunlarından ve en önemli hedeflerinden biridir. Galen, hem teknik olarak tanıyı iyileştirmek hem de hekimin itibarını artırmak için prognozu kehanet veya mistisizmden ayırmakla ilgileniyordu.43

Pierre Roche Vigneron’a ait Galenus litografı (y. 1865). [kaynak]

Claudius Galenus’un Ölümü

11. yüzyıla ait Suda sözlüğü, Galenus’un 70 yaşında öldüğünü kaydeder, bu da 199 yılına tekabül etmektedir. Bununla birlikte Galenus’a atfedilen Tiryaktan to Pisoya’nın yazılış tarihi 204’tür. Bu da eserin aslında Galenus’a ait olmadığı ihtimalini güçlendirmektedir. Bazı Arapça kaynaklarda44 ise 17 yıl tıp okuyup 70 yıl hekimlik yaptıktan sonra 217 yılında Sicilya’da 87 yaşında öldüğü yazılıdır. Bu (onuncu yüzyıl) kaynaklara göre Galenus’un mezarı Palermo’dadır ve iyi durumdadır. Nutton45, Tiryaktan to Piso’ya’nın Galenus’a ait olduğuna, Arapça kaynakların doğru olduğuna ve Suda sözlüğünün yanlışlıkla Galenus’un hekimlik kariyerini 70 yıl yazacakken yaşını 70 olarak yazdığına inanmaktadır. Boudon-Millot da aşağı yukarı bu görüştedir ve Galenus’un ölüm tarihi olarak 216’yı vermektedir.

Tıp disiplinine katkıları

Claudius Galenus, Hipokrat’ın patoloji anlayışına önemli miktarda katkı sunmuştur. Buna göre insan vücudunda bulunan dört sıvıdan (kan, sarı safra, siyah safra ve balgam) birinde olan dengesizlikler insanın ruh halinde farklılıklara neden olur. Galen bu teoriyi ve insan mizaçlarının tipolojisini destekledi. Galenus’un görüşüne göre, her sıvının dengesizliği, belirli bir insan mizacına karşılık gelmektedir (kan – iyimser, kara safra – melankolik, sarı safra – asabi ve balgam – ağırkanlı). İyimser mizaçlı bireyler dışa dönük ve sosyaldir. Asabi mizaçlı bireyler enerjik, tutkulu ve karizma sahibidir. Melankolik mizaçlı bireyler yaratıcı, nazik ve düşüncelidir. Ağırkanlı mizaçlı bireyler güvenilir, nazik ve şefkatlidir.46

Galen’in asıl ilgi alanı insan anatomisiydi ancak MÖ 150’den beri Roma hukukuna göre insan kadavralarının incelenmesi yasaktı.47 Bu yasak nedeniyle Claudius Galenus özellikle maymunlar üzerinde diseksiyon ve dirikesimler yaptı.48 Bu çalışma yararlıydı çünkü Claudius Galenus, maymunların anatomik yapılarının insanlara benzediğine inanıyordu. Claudius Galenus nefes borusunun anatomisini kesinleştirdi ve sesin gırtlak kaynaklı oluştuğunu ilk ispatlayan oydu.4950 Başka bir deneyinde ölü bir hayvanın ciğerlerini şişirmek için körük kullandı.5152 Galenus’un anatomi üzerine çalışmaları Avrupa’da 16. yüzyıla kadar büyük ölçüde rakipsiz ve tartışmasız kaldı. 16. yüzyılın ortalarında anatomist Andreas Vesalius, insan kadavralarında diseksiyonlar yaparak Galenus’un anatomiye dair aktardıklarını bazı yönlerinden çürüttü.

Galenus’un tıp disiplinine yaptığı en büyük katkılar arasında dolaşım sistemi üzerindeki çalışmaları bulunmaktadır. Koyu ve parlak kan arasında belirgin farklılıklar olduğunu fark eden ilk kişi oydu. Hayvanlar üzerinde yaptığı anatomik deneyleri onu dolaşım sistemini daha eksiksiz bir şekilde anlamasına yol açsa da, sinir sistemi, solunum sistemi ve diğer yapılar ile ilgili çalışmaları bilimsel hatalar içeriyordu.53 Claudius Galenus, dolaşım sisteminin tek bir birleşik dolaşım sistemi yerine iki ayrı tek yönlü dağıtım sisteminden oluştuğuna inanıyordu. Koyu kanın karaciğerde oluştuğu ve buradan vücudun diğer organlarına dağıtıldığını öne sürüyordu. Aynı şekilde parlak kanın kalpte oluştuğu ve buradan vücudun diğer organlarına dağıtıldığını öne sürüyordu. Kan daha sonra karaciğerde veya kalpte yeniden üretilerek döngü tamamlanıyordu.54 Kan dolaşımı ile ilgili teorilerin her ikisinin de daha sonra (İbn Nefis’in 1242’de yayımladığı eserinden başlayarak) yanlış olduğu ispatlandı.55

Zaragoza Üniversitesi’deki Galenus heykeli. [kaynak]

De motu musculorum adlı eserinde motor ve duyusal sinirler arasındaki farkı, kas tonu kavramını ve agonistler ile antagonistler arasındaki farkı açıklamıştır.

Claudius Galenus, hastalar üzerinde ameliyat yapabilen yetenekli bir cerrahtı. Örneğin beyin ve gözlere uyguladığı prosedür ve tekniklerinin çoğu yüzyıllarca bir daha kullanılmayacaktı.56 Hastalardaki kataraktı düzeltmek için modern operasyonlara benzer bir operasyon gerçekleştirdi. İğne şeklinde bir alet kullanarak, gözün katarakttan etkilenen lensini çıkartıyordu.57 Cerrahi deneyleri, canlı hayvanların arterlerinin bağlanmasını içeriyordu.58 Birçok 20. yüzyıl tarihçisi, Galen’in lensin gözün tam merkezinde olduğuna inandığını iddia etse de, aslında kristalin lensin insan gözünün ön tarafında yer aldığını biliyordu.59

Başlangıçta isteksizce olsa da zamanla flebotomi ve kan alma da dahil olmak üzere Hipokrat’ın öğretisini uyguladı. Bu uygulaması Erasistratos’un öğretisine bağlı olanlarca sert biçimde eleştirildi. Ancak Claudius Galenus bu uygulamayı üç farklı eserinde de savundu.60

Felsefe disiplinine katkıları

Çalışma alanının ana odağı tıp, anatomi ve fizyoloji olmasına rağmen, ayrıca mantık ve felsefe hakkında da yazmıştır. Yazıları, Platon, Aristoteles, Stoacılar ve Pironcular dahil eski Yunan ve Romalı düşünürlerin etkisi altındadır. Galen, felsefi düşünceyi tıbbi pratikle birleştirmekle ilgilendi, tıpkı İyi Hekim Aynı Zamanda İyi Filozoftur adlı kısa çalışmasında olduğu gibi, her gruptan bakış açılarını alıp orijinal düşüncesi ile birleştirdi. O’na göre tıp, en iyi teori, gözlem ve deneyleri birlikte kullanarak uygulanan disiplinler arası bir alan olarak görüyordu.

Galen’in yaşamı boyunca tıp alanında birkaç düşünce okulu vardı. Bunlardan en önemlileri Deneyciler ve Rasyonalistler (Dogmatistler veya Filozoflar olarak da adlandırılır) iken daha az etkili Metodistler adlı bir grup daha vardı. Deneyciler; tıp alanında “aktif öğrenme” için fiziksel uygulama ve deney yapmanın önemini vurgular. Bunlara doğrudan karşı olan Rasyonalistler, yeni teoriler yaratmak için yerleşik öğretilerin incelenmesine değer verir. Metodistler ise Deneyciler kadar deneysel ve Rasyonalistler kadar teorik değil, ikisinin ortasında bir yerdeydi.

Stoacılara Muhalefet

Claudius Galenus tıp disiplinindeki başarıları ve dolaşım sistemi ile ilgili katkıları ile tanınıyordu ancak aynı zamanda felsefeyle de ilgileniyordu. Platon’un örneklerini takip ederek kendi üçlü ruh modelini geliştirdi ve bu nedenle bazı yazarlar tarafından Platoncu olarak tanımlandı.61 Galen, insanlarda sıvı dolaşımı anlayışına dayanarak bir kişilik teorisi geliştirdi, aynı zamanda ruhsal bozuklukların fizyolojik bir temeli olduğuna inanıyordu.62 Teorilerinin çoğunu “pneuma” ile ilişkilendirdi ve Stoacıların pneuma tanımı ile kullanımına karşı çıktı.63

Galenus’a göre Stoacılar, ruhun ya da zihnin işlevlerinin yerleri konusunda güvenilir bir yanıt vermede başarısız oldu. Ancak O daha iyi bir cevap bulduğuna ikna olmuştu: Beyin.64 Stoacılar ruhun yalnızca bir parçaya sahip olduğunu, bunun rasyonel olduğunu ve kalpte bulunduğunu iddia ediyorlardı. Claudius Galenus, Platon’un fikrini izleyerek ruhun iki parça olduğunu yazdı.65

Ayrıca Stoacı “önerme mantığını” da reddetti ve bunun yerine “varsayımsal kıyaslama”yı kabul etti. Bu Aristoteles mantığının unsurlarına dayanmaktadır ve Peripatetik okulundan güçlü bir şekilde etkilenmiştir.66

İşlevin yerini belirleme

Galenus’un en önemli eserlerinden biri olan Hipokrat ve Platon Öğretileri Üzerine, iki konuda onların görüş birliğini göstermeye çalışmaktadır. Bu ikisinin görüşlerini Aristo ile birleştirerek benzer yönlerden oluşan üçlü bir ruh kavramı geliştirdi.67 Platon ile aynı terimleri kullandı ve üç bölümü akılcı, manevi ve tatminkar olarak niteledi. Her biri vücudun belirli bir bölgesine karşılık geliyordu. Akılcı ruh beyinde, manevi ruh kalpte ve tatminkar ruh karaciğerdeydi. Claudius Galenus, tıp alanındaki kapsamlı geçmişi nedeniyle ruhun belirli kısımlarını bedendeki konumlarla ilişkilendiren ilk bilim adamı ve filozoftur.68 Bu görüş artık işlevin yerelleştirilmesi olarak adlandırılıyor.69 Bu görüşler o dönem için devrim niteliğindeydi ve gelecekteki yerelleştirme teorileri için emsal teşkil etti.

Claudius Galenus üçlü ruhun her bir parçasının vücuttaki belirli işlevleri kontrol ettiğine ve “söz konusu organ veya organların doğal işleyiş kapasitesini” güçlendirerek ruhun bir bütün olarak vücut sağlığına katkıda bulunduğuna inanıyordu. Akılcı ruh, seçimler yapmak veya dünyayı algılamak ve bu sinyalleri beyne göndermek işlevine sahipti. Ayrıca “hayal gücü, hafıza, hatırlama, bilgi, düşünce, düşünme, gönüllü hareket ve his” gibi kavramların da akılcı ruh içinde yer aldığını kaydetti. “Gelişme ya da hayatta kalma” işlevleri manevi ruh bünyesindedir. Manevi ruh, öfke gibi tutkularımızı da içeriyordu. Bu tutkuların normal duygulardan daha güçlü olduğunu ve sonuç olarak daha tehlikeli düşünüyordu. Ruhun üçüncü kısmı yani tatminkar ruh, vücudumuzdaki en önemlisi kan olan canlı güçleri kontrol ediyordu. Bu ruh aynı zamanda bedensel zevkleri de düzenliyordu. Bu kısım aynı zamanda daha doğal ve doğallıkla daha hayvanîdir. Bedenin doğal dürtüleri ve hayatta kalma içgüdüleriyle ilgilenir. Bu ruha fazla “hareket alanı bırakıldığında” “kendini tutamama” ve “çapkınlık” durumlarına ulaşılır.70

Ruh hakkındaki teorilerini birleştirmek ve vücutta nasıl işlediğini anlamak için pneuma teorisini uyarladı, ruhun yerleştiği organlar içinde nasıl işlediğini ve bu organlarla nasıl sırayla etkileşim kurduğunu açıkladı.71

Dumont tarafından yapılan Galenus litografı. [kaynak]

Zihin-vücut sorunu

Claudius Galenus, zihinsellik ve fiziksellik arasında hiçbir ayrım olmadığına inanıyordu. Bu dönemin tartışmalı bir konusuydu ve Claudius Galenus Yunan düşünürlerle aynı şekilde olarak zihin ve bedenin ayrı yetiler olmadığını savundu.72 Ayrıca Bunun bilimsel olarak kanıtlanabileceğine de inanıyordu. Stoacılara muhalefetinin en baskın olduğu konu buydu.73 Claudius Galenus, vücuttaki organların ayrı parçalar olmak yerine belirli işlevlerden sorumlu olduklarını düşündü. Galenus’a göre, Stoacılar zihin ve beden ayrılığı iddialarını bilimsel gerekçelendirmeden uzaktı.74

Psikoterapi

Galenus’un diğer önemli eseri Ruhun Tutkusunun Teşhisi ve Tedavisi Üzerine‘dir ve psikolojik problemlere nasıl yaklaşılacağını ve nasıl tedavi edileceğini ele alır. Eser, daha sonra psikoterapi olarak adlandırılacak olan disipline Claudius Galenus tarafından yapılan erken bir katkıydı. Eserde, psikolojik sorunları olanlara en derin tutkularını ve sırlarını ifşa etmeleri için nasıl tavsiyelerde bulunulacağına dair talimatlar içeriyor ve sonunda zihinsel eksikliklerini iyileştirilebileceği açıklanıyordu. Bunu yapacak terapist erkek, tercihen daha yaşlı, bilge ve
tutkularını kontrol edebilen biri olmalıydı.75 Galenus’a göre tutkular, insanların yaşadığı psikolojik sorunlara nedenidir.

Eserleri

Claudius Galenus, Antik Çağ yazarlarından daha fazla eser üretmiş olabilir.76 Metinlerinin sayısı o kadar çoktu ki, günümüze ulaşan metinleri, antik Yunanistan’dan günümüze ulaşan tüm yazının neredeyse yarısını temsil ediyordu.7778 Galenus’un eserlerini yazmak için yirmi katip çalıştırdığı biliniyor. Yaklaşık 10 milyon kelimeden mürekkep 500 adet bilimsel makalenin sahibidir.79 Ancak günümüze ulaşan eserleri 3 milyon kelimeden mürekkeptir80 ve bu da onun toplam yazılarının üçte birisidir. 191’de Barış Tapınağı’nda çıkan bir yangın özellikle felsefe üzerine makaleleri olmak üzere birçok eserini yok etti.81

Galenus’un eserleri antik dönemde Latince’ye çevrilmediğinden, ayrıca Batı’da Roma İmparatorluğu’nun çöküşü nedeniyle,
Galenus’un görüşleri bir bütün olarak Yunan tıp geleneği ile birlikte, Erken Orta Çağ’da Batı Avrupa’da düşüşe geçti.
Ayrıca bu dönemde çok az Latince bilen bilim insanı Yunanca okuyabiliyordu. Ancak genel olarak Claudius Galenus ve eski Yunan tıp geleneği Doğu Roma İmparatorluğu’nda (Bizans İmparatorluğu) incelenmeye ve izlenmeye devam etti. Galen’in mevcut tüm Yunan el yazmaları Bizans alimleri tarafından istinsah edildi. Abbasiler döneminde (750’den sonra) Müslümanlar Yunan bilimine ilgi duymaya başladı ve ilk kez tıbbi metinler, genellikle Suriyeli Hıristiyan bilim adamları tarafından
Arapçaya çevrildi (aşağıya bakınız). Sonuç olarak, Galen’in bazı metinlerinin sadece Arapça çevirileri bulunurken82 bazıları da Arapça’dann ortaçağ Latince’ye yapılan çevirilerde mevcuttur. Bazı durumlarda, bilim adamları orijinalin kaybolduğu için Latince veya Arapçadan Yunancaya çevirmişlerdir.838485

Claudius Galenus hayatta iken bile bazı eserlerde isminin kullanılması ya da kendi eserleri üzerine edisyonlar hazırlanması üzerine “Eserlerim Üzerine“yi kaleme almıştır. Bu sahtekarlıklar Latince, Arapça veya Yunanca dillerinde Rönesans’a kadar devam etti. Galenus’un eserlerinden bazıları ise yıllar boyunca birçok farklı başlık altında yayınlandı. Eserlerini Yunanca yazmış olmasına rağmen, geleneksel olarak bunlar Latince başlıklarla anılır ve genellikle bu başlıklar da kısaltılır. Eserlerinin tek bir kesin koleksiyonu yoktur ve Galenus’a atfedilen bir dizi eserin gerçekliği konusunda tartışma devam etmektedir. Sonuç olarak, Galenus’un metinleri üzerine yapılan araştırmalara şüphe ile bakılmalıdır.8687

Galenus’un geniş külliyatını sınıflandırmak için çeşitli girişimlerde bulunuldu. Örneğin Coxe 1846 yılında çalışmalarını 7 sınıfta gösterdi; Fizyoloji (28 cilt), Hijyen (12 cilt), Etiyoloji (19 cilt), Semeiotics (14 cilt), Eczacılık (10 cilt), Kan alma (4 cilt) ve Terapötikler (17 cilt). Ayrıca bu listeye 4 cilt olmak üzere Aforizmalar’ı da ekledi ve sahte olan eserleri de belirtti.88 Galenus’un eserleri üzerine en eksiksiz derleme 1821 ile 1833 arasında Karl Gottlob Kühn tarafından yapıldı.89 Bu derlemede Galenus’un 122 eseri vardır. Eserlerinin büyük bölümü 1972 yılında kurulan Yunan Yazını Kütüphanesi Thesaurus Linguae Graecae’da mevcuttur. Diğer önemli kaynak ise French Bibliothèque interuniversitaire de médecine‘dir.

Galenus’un kan alma tedavisi üzerine eseri. [kaynak]

Eserlerinin listesi

Otobiyografi

* Eserlerim Üzerine (Lib. Prop.)90
* Eserlerimin Sırası Üzerine (Ord. Lib. Prop.)

Tanıtıcı metinler

* İyi Hekim Aynı Zamanda İyi Filozof’tur Si quis Optimus Medicus est, Eundum esse Philosophum (Opt. Med.))91
* Sözel Safsata De Sophismatis in Verbo Contingentibus (Soph.)
* Yerinde Yazılar De Libris Propriis (Galeni) (Lib. Prop.)
* Yazılarımın Yerleştirileceği Sıra De Ordine Librorum Suorum
* Tıptaki Farklı Klikler De Sectis
* Deneysel Kliğin Açıklaması De Subfiguratio(ne) Empirica (Subf. Empir.)
* Tıp Sanatı Üzerine De Constitutione Artis Medicae
* Tıp Sanatı Üzerine Ars Medicinalis

Fizyoloji ve Anatomi

* Hipokrat’a Göre Unsurlar Üzerine De elementis secundum Hippocratem (Elem.)
* Mizaçlar Üzerine De Temperamentis (Temp.)92
* İnsan Doğası Üzerine De Natura Humana
* Atrabilis ya da Siyah Safra Üzerine De Atra Bile, Libellus (Atr. Bil.) (At. Bil.)
* Kemikler Üzerine De Ossibus (Oss.)
* Kan Arterlerde Doğal Olarak Bulunur mu? An sanguis in arteriis natura contineatur (Art. Sang.)
* Anatomik İncelemeler Üzerine De Anatomicis Administrationibus (AA)
* Rahim Anatomisi Üzerine De Uteri Dissectione (Ut. Diss.)
* Vücut Parçalarının Kullanışlılığı Hakkında De Usu Partium Corporis Humani (UP)
* Solunumun Faydası Üzerine De Usu (Utilitate) Respirationis
* Solunum Nedenleri Üzerine De Causis Respirationis
* Nabız Kullanımı Üzerine De Usu Pulsuum (Pulsuum Usu)
* Hipokrat ve Platon Öğretileri Üzerine De Hippocratis et Platonis Decretis (Dogmatibus) (PHP) V
* Doğal Yetiler Üzerine De Facultatibus Naturalibus (De Naturalibus Facultatibus) (Nat. Fac.) II
* Göğüs ve Akciğerlerin Hareketi Üzerine De Motu Thoracis et Pulmonis
* Zihnin Niteliklerinin Vücudun Mizacına Bağlı Olması Üzerine Quod Animi Mores Corporis Temperatura Sequantur
* Cenin Oluşumu Üzerine De Foetuum Formatione (Foet. Form.)
* Sperm Hakkında De Semine

Galenus’un Siyah Safra Üzerine adlı eserinin kapağı. [kaynak]

Sağlık

* Gıdaların Faydaları Üzerine De Alimentorum Facultatibus (Alim. Fac.)
* İyi ve Kötü Mizaç Üzerine (Bon. Mal. Suc.)
* Arpa Suyu Hakkında De Ptisana
* Sağlığın Korunması Hakkında De Sanitate Tuenda (San. Tu.)

Etiyoloji

* Belirtilerin Sebepleri Üzerine De Symptomatum Causis (Caus. Symp.)
* Kan Toplanması Üzerine De Plenitudine (Plen.)
* Öncül Nedenler Üzerine De Causis Procatarcticis (CP)
* Hipokrat’ın Salgınlar’ı Üzerine Yorumlar In Hippocratis de Morbis Vulgaribus, Commentarii (Hipp. Epid.)

Göstergebilim

* Hastalıktan Etkilenen Kısımlar Üzerine De Locis Affectis (Loc. Aff.)
* Öğrenciler İçin Nabız Üzerine Bir İnceleme De Pulsibus Libellus ad Tyrones (Puls.)
* Nabız Farkları Üzerine De Differentiis Pulsuum (Diff. Puls.)
* Nabız Bilgisi Üzerine De Dignoscendis Pulsibus (De Pulsuum Differentiis) (Dig. Puls.)
* Nabzın Nedenleri Hakkında De Causis Pulsuum (Caus. Puls.)
* Nabız Tahminleri Üzerine De Praesagitione ex Pulsibus (Praes. Puls.)
* Nabız Üzerine On Altı Kitabımın Özeti Synopsis Librorum Suorum, Sexdecim, de Pulsibus (Syn. Puls.)
* Hipokrat’ın Prognozu Üzerine Yorumlar In Prognostica Hippocratis Comment. (Hipp. Prog.)
* Rüyadan Teşhis Üzerine De Dignotione ex Insomniis Libellus
* Prognoz Hakkında De Praegnotione ad Epigenem (Praen.) V

Eczacılık

* Basit İlaçların Faydaları Hakkında De Simp. Medicament. Facultatibus (SMT)
* Hazırlanması Kolay İlaçlar Hakkında De Remediis Parabilibus
* İkame İlaçlar Hakkında De Substitutis Medicinis (Suc.)
* Müshillerin Faydaları Hakkında De Purgantium Medicamentorum Facultate (Purg. Med. Fac.)
* Temizleyici İlaçların Kullanımı Hakkında Quos Purgare Conveniat, Quibus Medicamentis, et Quo Tempore (Cath. Med. Purg.)
* Tiryak ‘tan Piso’ya De Theriaca, ad Pisonem (Ther. Pis.)
* Tiryak Kullanımı Hakkında De Usu Thericae, ad Pamphilianum
* Panzehirler Hakkında De Antidotis (Ant.)
* Yerel İlaçların Bileşimi Üzerine De Compositione Medicamentorum Localium
* Tıbbi Bileşikler Hakkında De Compositione Medicamentorum Secundum Locus (Comp. Med. (Sec.) Loc.)
* Türlerine Göre İlaçlar Hakkında De Compositione Medicamentorum per Genera (Comp. Med. per Gen.)
* Ağırlıklar ve Ölçüler Hakkında De Ponderibus et Mensuris Libellus

Klinik Uygulama Araçları

* Erasistratus’a Karşı Flebotomi De Venæsectione, Adversus Erasistratum (Ven. Sect. Er.)
* Erasistratus’a Karşı Flebotomi De Venae Sectione Adversus Erasistrateos Romae Degentes (Ven. Sect. Er. Rom.) XI:197-249
* Erasistratus’a Karşı Flebotomi De Venasectione Adversus Erasistrataeos qui Romae Degebant

Tedavi bilimi

* Hastalıkları Tedavi Etme Yöntemi De Medendi Methodo, Seu de Morb. Curandis (De Methodo Medendi) (MM)93
* Hazırlanması Kolay İlaçlar Hakkında De Remediis Paratu Facilibus Libellus (Rem.)
* Hipokrat’ın Hekim Muayenehanesi Üzerine Üç Yorum In Hippocratis de Officina Medici (In Hippocratem de Officina Medici)(Hipp. Off. Med.)

Diğer eserler

* Hipokrat Aforizmaları Üzerine Yorum In Aphorismos Hippoc. (In Hippocratis Aphorismos) (Hp. Aph. Com.) (Hipp. Aph.)

Galenus’a atfedilen sahte eserler

* Centaura’nın Faydası Üzerine De Virtute Centaureae

Fragmanlar

Coxe’un yer vermedikleri

* Tıbbi Deneyim Üzerine De Experientia Medica (Med. Exp.)
* Dile Bağlı Yanılgılar De Captionibus penes Dictionem
* Nedenler Hakkında De Causis Contentivus (CC)
* On Demonstration Dem.
* Görüşlerim Hakkında De Proprius Placitis (Prop. Plac.)
* İyi Hekimlerin Muayeneleri Üzerine
* Özellikle Tıp olmak Üzere Sanat Çalışmalarına Teşvik
* Birçok Yolla Söylenen Şeyler Üzerine
* Hastalıkta Fırsat Anları (Morb. Temp.)
* Zihnin Duyguları Üzerine
* Ruhun Tutkusu Üzerine De Propriorum Animi Cuiuslibet Affectuum Dignotione et Curatione (Aff. Dig.) V:40-1
* Ahlaki Karakter Üzerine (Mor.)
* Ruhun Yetileri Bedensel Karışımları İzler (QAM)
* Kanıtların İfadesinde Kaçırılan Öneriler Hakkında
* Aynı Anlamdaki Öneriler Üzerine
* İftira Hakkında De calumnia in quo et de vita sua
* Yeni Başlayanlar İçin Tıbbi Klikler De Sectis Ingredientibus (SI)
* Mantığa Giriş Institutio Logica (Inst. Log.)
* Adversus Julianum (Adv. Tem.)
* De Optima Doctrina (Opt. Doct.)
* De Animi Cuiuslibet Peccatorum Dignotione et Curatione (Pecc. Dig.)

Galenus ve Hipokrat. [kaynak]

Hipokrat yorumları

* Hipokrat’a Göre Unsurlar (Hipp. Elem.)
* Hipokrat ve Platon Öğretileri Üzerine De Placitis Hippocratis et Platonis (PHP) V
* Hipokrat Aforizmaları Üzerine Yorum (Hp. Aph. Com.)
* Hipokrat’ın Salgını Üzerine (Hipp. Epid.)
* Hipokrat Prognozu Üzerine (Hipp. Prog.)
* Hipokrat’ın İnsanın Doğası Üzerine (HNH)

Koleksiyonlar

* Gıdalar ve Diyet Üzerine
* Mizaçlar Üzerine
* Kara Safra Üzerine (Atr. Bil.)
* Gıdaların Faydaları Üzerine De alimentorum facultatibus (Alim. fac.)
* Düzensiz Kötü Mizaç Üzerine (Inaeq. Int.)
* Hastalığın Nedenleri Üzerine (Caus. Morb.)
* Arpa Üzerine

Mirası

Geç Antikite

Kendi zamanında Claudius Galenus hem hekim hem de filozof olarak oldukça meşhurdu94 ve Marcus Aurelius O’nu şöyle tanımlamıştı: “Primum sane medicorum esse, philosophorum autem solum” (Hekimler ve filozoflar arasında eşi yok). Aralarında Bizanslı Theodotus, Athenaeus ve Afrodisiaslı Aleksandros’un da bulunduğu çağdaş Yunan yazarlar da bu tespite katılmaktadır. Pisidalı George’a göre ise Claudius Galenus, “İkinci Mesih” idi.95 Claudius Galenus, Bizans ve Arap medeniyetini ile Batı Medeniyetini 17. yüzyılın ortalarına kadar tıp teorisi ve pratiği üzerinde önemli ölçüde etkilemeye devam etti. Hipokrat ve Galen, 600 yıllık Yunan tıbbının önemli iki kilometre taşıdır. A. J. Brock’a göre Hipokrat temeli, Claudius Galenus ise tepeyi temsil etmektedir.96 Galenus’tan birkaç yüzyıl sonra yaşamış Palladius Iatrosophista ise Hipokrat’ın ektiğini, Galenus’un ise biçtiğini ifade etmiştir.

Claudius Galenus kendinden önce gelenlerin çalışmalarını derleyip özetledi ve Yunan tıbbını sonraki nesillere aktardı. Böylece Galenizm, Yunan tıbbının dünya tarafından tanınmasının aracı haline geldi. Bu tanınma sıklıkla, 4. yüzyıl Romalı hekimi Nusaybinli Magnus’un idrarla ilgili çalışmasında olduğu gibi yeniden ifade etme ya da ya da yeniden yorumlama biçimiydi.97 Yine de Galenus’un tıp disiplinine katkıları, ölümünden çok sonrasına kadar takdir edilmedi.98 Öyle ki, Galenus’un yazdıkları ve üretkenliği, öğrenecek çok az şey kaldığı izlenimini verecek kadar güçlüydü. Galenizm terimi daha sonra hem olumlu hem de olumsuz anlamda; tıbbı dönüştüren ancak ilerlemeyi engelleyecek şekilde dönüştüren biçimde O’ndan sonraki düşünceye hakim oldu.99

Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra hem Galenus’un hem de diğer Yunanca eserler Batı Avrupa’da neredeyse bilinmez hale geldi. Buna karşılık, Roma imparatorluğunun ağırlıklı olarak Yunanca konuşulan Doğusunda (Bizans), Oribasius gibi çok sayıda hekim Galenus’un eserlerini korudu ve yaydı. Nutton’a göre Oribasius gibi hekimler yaptıkları bu iş nedeniyle Antik Çağ’ın buzdolapları idi.100101 Geç antikitede,
tıbbi yazılar, pratik değil teorik yönde gelişti ve birçok yazar sadece Galenizmi tartışmakla yetindi. Nusaybinli Magnus sadece teorisyendi, İskenderiyeli John (y. 600–42) ve Ravennalı Agnellus ise sadece Galenus’un eserlerini okutuyordu.102 Galenizm o kadar güçlüydü ki, Hipokrat gibi diğer yazarlar Galenik bir bakış açısıyla görülmeye başlandı ve Asklepiadizm gibi diğer tıp klikleri yavaş yavaş ortadan kayboldu.103 Yunan tıbbı Yunan kültürünün bir parçasıydı. Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) Batı Mezopotamya ve Suriye’yi yönetirken Suriyeli Doğu Hıristiyanları bu kültürle temasa geçti. Bu bölgeler ise 7. yüzyılda Müslümanlar tarafından ele geçirildi. 750’den sonra söz konusu Doğu Hristiyanları Galenus’un eserlerini Arapçaya çevirdiler. Bu tarihten sonra Claudius Galenus ve Yunan tıbbı, Ortaçağ İslam kültüründe asimile oldu.104

Galenus, İbn-i Sina ve Hipokrat. [kaynak]

İslam tıbbına etkisi

Galenus’un tıp yaklaşımı İslam dünyasında etkili oldu ve halihazırda etkili olmaya devam ediyor. Galenus’un eserlerini ilk defa Arapçaya çeviren Hristiyan Arap olan Huneyn bin İshak‘tır. Galenus’un 129 eserini Arapçaya çevirdi.105 Râzî gibi isimler ise nispeten erişilmez Galenik metinlerin kaynağı olmaya devam ediyor.106 Huneyn bin İshak’ın Kitab ila Aglooqan fi Shifa al Amraz adlı Claudius Galenus çevirisi, Galenus’un edebi eserlerinin bir şaheseri olarak kabul edilir. Galen’in çalışmalarının İskenderiye özetinin bir parçası olan 10. yüzyıldan kalma bu yazma, çeşitli ateş türleri ve vücudun farklı enflamatuar koşulları ilgili ayrıntıları içeren iki bölümden oluşmaktadır. Daha da önemlisi, 150’den fazla hem bitkisel hem de hayvansal kaynaklı bileşik formüllerin detaylarını içermesidir. Kitap, Yunan ve Roma dönemlerindeki tedavi yöntemleri ve geleneklerini anlamak için bir fikir vermektedir. Râzî’nin Galenus Üzerine Şüpheler adlı eseri ya da İbn-i Zühr ve İbn Nefis gibi hekimlerin metinlerinden anlaşılacağı üzere Galenus’un metinleri İslam dünyasında sorgusuz sualsiz kabul edilmedi107 ancak tıpta daha fazla ileriye gidebilmek için bir temel olarak görüldü. Râzî, Ali bin Abbas el-Mecûsî, Zehrâvî, İbn Sînâ, İbn-i Zühr ve İbn Nefis gibi hekimler, Galenus’un metinleri ile karşılaştırılan ve birleştirilen yeni deneyler yapmayı güçlü bir biçimde vurguladılar, bu da yeni sonuç ve yeni gözlemlere yol açtı. Örneğin İbn Nefis’in akciğer dolaşımı keşfi, Galenus’un kalp dolaşımı ile ilgili teorisi ile çelişiyordu.108

Galenus’un mizaçlar dahil yazdıkları, günümüzde Yunani Tıbbı adı ile İslam tıbbı ile birleşim halinde Fas’tan Hindistan’a kadar etkilidir. Ayrıca bu gelenek Hindistan’da resmî olarak tanınmaktadır.109

Batı Medeniyetine geri dönüş

11. yüzyıldan itibaren, İslami tıp metinlerinin Latince tercümeleri Batı’da görünmeye başladı ve önce Salerno düşünce okulunda okutuldu, kısa süre sonra da Napoli ve Montpellier üniversitelerinin müfredatına dahil edildi. Bu zamandan itibaren Claudius Galenus tıbbi otorite olarak kabul edildi ve “Orta Çağın Tıp Papası” olarak anıldı.110 Afrikalı Konstantin hem Hipokrat’ı hem de Galen’i Arapçadan çevirenler arasındaydı. Bu dönemde Arapça metinlerin çevirisine ek olarak, Pisalı Burgundio’nun De complexionibus çevirisi gibi doğrudan Yunancadan da birkaç çevirisi vardı. Galenus’un anatomi ve tıp üzerine çalışmaları, bu eserleri detaylandıran İbn Sina’nın Kanun’u ile birlikte, ortaçağ tıp eğitimi müfredatının temel dayanağı oldu. Pagan Roma’nın aksine, Hıristiyan Avrupa’da diseksiyon için evrensel bir yasak yoktu ve insan vücudu üzerinde bu türden incelemeler en azından 13. yüzyıldan itibaren düzenli olarak gerçekleştirildi. Ancak Galenus’un etkisi çok büyüktü, diseksiyonlarda Galenus’un anatomisine kıyasla anormallikler keşfettiklerinde, hekimler bunları Galenik sisteme uydurdu. Örneğin Mondino de Liuzzi ilkel kan dolaşımında sol ventrikülün hava içermesi gerektiğini iddia etti ancak bu insan anatomisinin Galenus’tan bu yana değiştiği şeklinde yorumlandı.111 Galenus’un eserlerini Latinceye çeviren en önemli çevirmen Niccolò da Reggio idi112

Rönesans

Bizans İmparatorluğunun yıkılışı (1453) ile çok sayıda Yunan bilim adamı Avrupa’ya akın etti ve böylece Galenus’un orijinal Yunanca metinleri ile Latince ve Arapça metinler arasında mukayese imkânı doğdu. Bu yeni akımı De Naturalibus Facultatibus‘un 1523 yılında Londra’da yayımlanması takip etti. Tıp bilimi üzerine tartışmaların artık iki geleneği vardı, muhafazakar Arap tıbbı ve liberal Yunan tıbbı.113 Daha aşırı liberal hareketler, tıpta otorite rolüne meydan okudu ve örneğin Paracelsus Basel’deki tıp fakültesinde İbn Sînâ ve Galenus’un eserlerini sembolik olarak yaktı.114 Bununla birlikte, Galenus’in bin yılın büyük düşünürleri arasındaki yeri, Athos Dağı’ndaki 16. yüzyıldan kalma bir duvar resmi ile örneklendirilir. Burada Jesse Ağacı’nın dibinde Claudius Galenus, Sibylla ve Aristo ile resmedilmiştir.115116

Galenus onuruna adlandırılan Galenia cinsine bağlı G. pubescens. [kaynak]

Galenizmin son yenilgisi Paracelsus ve 16. yüzyılda yaşamış Vesalius gibi İtalyan Rönesans anatomistlerinin yapılandırmacılığından geldi. 1530’larda Flaman anatomist ve hekim Andreas Vesalius, Galenus’un Yunanca metinlerini Latince’ye çevirmeyi üstlendi. En önemli eseri De humani corporis fabrica, Galenus etkisi altındadır. Galenus’un yöntemlerini ve bakış açısını eleştirel bir şekilde incelemeye çalışan Vesalius, doğrulama aracı olarak insan kadavra diseksiyonunu denedi. Galenus’un yasak olduğu için insan değil hayvanlar üzerinde anatomi deneyleri yapması ve Jacobus Sylvius gibi Galenistlerin itirazlarına rağmen Vesalius’un insan üzerinde yapılan deneyleri Galenus, Aristo ve Mondino de Liuzzi’nin tıbbi teorilerini çürüttü.117

Bedenin anlaşılmasının Galenus’un metinlerinin ötesine uzandığı bir başka ikna edici vakalar, Andrea Cesalpino, Hieronymus Fabricius ve William Harvey’in çalışmalarından geldi.118 Bununla birlikte, birçok rahatsızlığa çare olarak kan alma üzerine yaptığı vurgu gibi bazı Galenik öğretiler, 19. yüzyıla kadar etkili olmaya devam etti.119

Sonuç

Hellen tıbbının temeli olarak kabul edilen Hippocrates’den altı yüzyıl sonra yaşamış Galenus, Hellen tıbbının zirvesi olarak görülür. Galenus’un metinleri Hellen ve Roma Uygarlığı’nda bitkilere dair bilinen birçok bilgiyi kökünden değiştirmiştir.120

Galenik felsefe, günümüzde yoğun ve canlı bir alan olmaya devam ediyor.121

1753 yılında literatüre alınan Galenia L.122 cinsi onun adını taşımaktadır.

Kaynakça

  1. Life, death, and entertainment in the Roman Empire. David Stone Potter, D. J. Mattingly (1999). University of Michigan Press. p. 63. ISBN 0-472-08568-9.
  2. Galen on bloodletting: a study of the origins, development, and validity of his opinions, with a translation of the three works“. Peter Brain, Galen (1986). Cambridge University Press. p.1. ISBN 0-521-32085-2.
  3. Nutton Vivian (1973). “The Chronology of Galen’s Early Career”. Classical Quarterly. 23 (1): 158–171. doi:10.1017/S0009838800036600. PMID 11624046
  4. Galen on the affected parts. Translation from the Greek text with explanatory notes”. Med Hist. 21 (2): 212. 1977. doi:10.1017/s0025727300037935. PMC 1081972.
  5. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  6. Debru, Armelle (7 March 1997). Galen on Pharmacology: Philosophy, History, and Medicine: Proceedings of the Vth International Galen Colloquium, Lille, 16-18 March 1995. BRILL. ISBN 978-9004104037 – Google Books tarafından sağlanıyor.
  7. Rocca, Dr Julius (16 January 2003). Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century Ad. Brill. ISBN 978-9004125124. PMID 12848196.
  8. Andreas Vesalius (1543). De humani corporis fabrica, Libri VII. Basel, Switzerland: Johannes Oporinus.
  9. O’Malley, C., Andreas Vesalius of Brussels, 1514–1564, Berkeley: University of California Press
  10. Siraisi, Nancy G., (1991) Girolamo Cardano and the Art of Medical Narrative, Journal of the History of Ideas. pp. 587–88.
  11. West, John (1985). “Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age“. Journal of Applied Physiology. 105 (6): 1877–1880. doi:10.1152/japplphysiol.91171.2008. PMC 2612469. PMID 18845773.
  12. Claudii Galeni Pergameni (1992). Odysseas Hatzopoulos (ed.). “That the best physician is also a philosopher” with a Modern Greek Translation. Athens, Greece: Odysseas Hatzopoulos & Company: Kaktos Editions.
  13. Theodore J. Drizis (Fall 2008). “Medical ethics in a writing of Galen”]. Acta Med Hist Adriat. 6 (2): 333–336. PMID 20102254]. Retrieved 7 August 2010.
  14. Brian, P., 1977, “Galen on the ideal of the physician”, South Africa Medical Journal, 52: 936–938 pdf
  15. Frede, M. and R. Walzer, 1985, Three Treatises on the Nature of Science, Indianapolis: Hacket.
  16. De Lacy P (1972). “Galen’s Platonism”. American Journal of Philosophy. 1972 (1): 27–39. doi:<a href="https://doi.org/10.2307%2F292898 10.2307/292898]. JSTOR 292898.
  17. Cosans C (1997). “Galen’s Critique of Rationalist and Empiricist Anatomy”. Journal of the History of Biology. 30 (1): 35–54. doi:10.1023/a:1004266427468. PMID 11618979.
  18. Cosans C (1998). “The Experimental Foundations of Galen’s Teleology”. Studies in History and Philosophy of Science. 29: 63–80. doi:10.1016/s0039-3681(96)00005-2.
  19. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xix.
  20. Osbaldeston, T. A. (2000) De Materia Medica. Johannesburg: Ibidis Press. s. xxvii.
  21. Greene, Edward Lee (1870). Landmark of Botanical History. Washington: Smithsonian Institution. ss. 159-164.
  22. Gregory Abû’l-Farac (Bar Hebraeus). Abû’l-Farac Tarihi. Cilt 1. Çev. Ömer Riza Doğrul. Türk Tarih Kurumu. Ankara. 1987.
  23. γαληνός,
    Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library
  24. Nutton Vivian (1973). “The Chronology of Galen’s Early Career”. Classical Quarterly. 23 (1): 158–171. doi:10.1017/S0009838800036600. PMID 11624046
  25. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  26. Metzger BM. New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic. BRILL 1980. ISBN 90-04-06163-0 ISBN 978-90-04-06163-7.
  27. Nutton Vivian (1973). “The Chronology of Galen’s Early Career”. Classical Quarterly. 23 (1): 158–171. doi:10.1017/S0009838800036600. PMID 11624046
  28. “Hippocrates Collected Works I”. daedalus.umkc.edu.
  29. Nutton Vivian (1973). “The Chronology of Galen’s Early Career”. Classical Quarterly. 23 (1): 158–171. doi:10.1017/S0009838800036600. PMID 11624046
  30. Ustun C. Galen and his anatomic eponym: Vein of Galen. Clinical Anatomy Volume 17 Issue 6 454–457, 2004.
  31. Galen; Grant, Mark (7 March 2018). Galen on Food and Diet. Psychology Press. ISBN 9780415232333 –

    Google Books tarafından sağlanıyor.

  32. Gleason, M. Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome. Princeton 1995.
  33. D.E. Eichholz, 1951, Galen and His Environment, Greece & Rome 20 no. 59, Cambridge University Press, p. 60–71.
  34. Elizabeth C. Evans, 1956, Galen the Physician as Physiognomist, American Philological Association
  35. R.J. Littman and M.L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, p. 243–255.
  36. R.J. Littman and M.L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, p. 243–255.
  37. R.J. Littman and M.L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, p. 243–255.
  38. R.J. Littman and M.L. Littman, 1973 Galen and the Antonine Plague, The American Journal of Philology 94 no. 3, p. 243–255.
  39. Luis Garcia-Ballester, 2002, Galen and Galenism, Burlington: Ashgate-Variorum, page 1641
  40. Arthur John Brock, 1929, Greek Medicine, London: J.M. Dent and Songs, Ltd., page 207.
  41. Luis Garcia-Ballester, 2002, Galen and Galenism, Burlington: Ashgate-Variorum, page 1663
  42. Arthur John Brock, 1929, Greek Medicine, London: J.M. Dent and Songs, Ltd., page 212.
  43. Luis Garcia-Ballester, 2002, Galen and Galenism, Burlington: Ashgate-Variorum, page 1640
  44. Amari, M. Biblioteca Arabo-sicula, 2nd vol., Loscher, Turin, Rome, p. 503-504.
  45. Nutton V. Ancient Medicine. Routledge, 2004 226–7
  46. Mark Grant, 2000, Galen on Food and Diet, Routledge.
  47. ‘Tragically, the prohibition of human dissection by Rome in 150 BC arrested this progress and few of their findings survived’, Arthur Aufderheide, ‘The Scientific Study of Mummies’ (2003), page 5
  48. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  49. Claudii Galeni Pergameni (1956). translated by Charles Joseph Singer (ed.). Galen on anatomical procedures: De anatomicis administrationibus. London: Geoffrey Cumberlege, Oxford University Press/Wellcome Historical Medical Museum. pp. 195–207.
  50. Claudii Galeni Pergameni (October 1956). “Galen on Anatomical Procedures”. Proceedings of the Royal Society of Medicine. 49 (10): 833.
  51. Claudii Galeni Pergameni (1528). “De usu partium corporis humani, libri VII, cap. IV”. In Nicolao Regio Calabro (Nicolaus Rheginus) (ed.). De usu partium corporis humani, libri VII. Paris: ex officina Simonis Colinaei. p. 339. Retrieved 7 August 2010.
  52. A. Barrington Baker (October 1971). “Artificial respiration, the history of an idea”. Medical History. 15 (4): 336–351. doi:10.1017/s0025727300016896. PMC 1034194. PMID 4944603.
  53. Rocca, Dr Julius (16 January 2003). Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century Ad. Brill. ISBN 978-9004125124. PMID 12848196.
  54. Mark Grant, 2000, Galen on Food and Diet, Routledge.
  55. Furley, D, and J. Wilkie, 1984, Galen On Respiration and the Arteries, Princeton University Press, and Bylebyl, J (ed), 1979, William Harvey and His Age, Baltimore: Johns Hopkins University Press.
  56. Rocca, Dr Julius (16 January 2003). Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century Ad. Brill. ISBN 978-9004125124. PMID 12848196.
  57. Keele, K. D. (1963). “Galen: On Anatomical Procedures: the Later Books”. Med Hist. 7 (1): 85–87. doi:10.1017/s002572730002799x. PMC 1034789.
  58. Lois N. Magner (1992). A History of Medicine. CRC Press. p. 91.
  59. Leffler CT, Hadi TM, Udupa A, Schwartz SG, Schwartz D (2016). “A medieval fallacy: the crystalline lens in the center of the eye”. Clinical Ophthalmology. 2016 (10): 649–662. doi:10.2147/OPTH.S100708. PMC 4833360. PMID 27114699.
  60. Brain P (trans.) Galen on Bloodletting: A study of the origins, development, and validity of his opinions, with a translation of the three works. Cambridge 1986
  61. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  62. King, D. Brett (2009). The Roman Period and the Middle Ages. In King, D. B., Viney, W., Woody, W. D. (Eds.) A History of Psychology: Ideas and Context (4th ed., pp. 70–71) Boston, Massachusetts: Pearson Education, Inc.
  63. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  64. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  65. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  66. Susanne Bobzien,’Peripatetic Hypothetical Syllogistic in Galen’, Rhizai 2, 2004 pp.57–102
  67. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  68. Lloyd G (2007). “Pneuma between body and soul”. Journal of the Royal Anthropological Institute. 13: S135–S146. doi:10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x.
  69. Hankinson R. J. (1991). “Galen’s anatomy of the soul”. Phronesis. 36 (2): 197–233. doi:10.1163/156852891321052787.
  70. Hankinson R. J. (1991). “Galen’s anatomy of the soul”. Phronesis. 36 (2): 197–233. doi:10.1163/156852891321052787.
  71. Lloyd G (2007). “Pneuma between body and soul”. Journal of the Royal Anthropological Institute. 13: S135–S146. doi:10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x.
  72. Lloyd G (2007). “Pneuma between body and soul”. Journal of the Royal Anthropological Institute. 13: S135–S146. doi:10.1111/j.1467-9655.2007.00409.x.
  73. Gill C (2007). “Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?”. Phronesis. 52 (1): 88–120. doi:10.1163/156852807X177977.
  74. Hankinson R. J. (1991). “Galen’s anatomy of the soul”. Phronesis. 36 (2): 197–233. doi:10.1163/156852891321052787.
  75. King, D. Brett (2009). The Roman Period and the Middle Ages. In King, D. B., Viney, W., Woody, W. D. (Eds.) A History of Psychology: Ideas and Context (4th ed., pp. 70–71) Boston, Massachusetts: Pearson Education, Inc.
  76. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304
  77. Ustun C. Galen and his anatomic eponym: Vein of Galen. Clinical Anatomy Volume 17 Issue 6 454–457, 2004.
  78. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304.
  79. James E. McClellan III; Harold Dorn. Science and Technology in World History: An Introduction. JHU Press; 14 April 2006. ISBN 978-0-8018-8360-6. s. 92.
  80. Philip van der Eijk: Translating Galen. webarchive
  81. Houston, George W. (2003). “Galen, His Books, and the Horrea Piperataria at Rome”. Memoirs of the American Academy in Rome. University of Michigan Press. 48: 45–51. doi: 10.2307/4238804. JSTOR 4238804.
  82. “Galen – Internet Encyclopedia of Philosophy”. www.iep.utm.edu.
  83. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304.
  84. Rosen RM. Review of Vivian Nutton (ed.) Galen. On My Own Opinions. Corpus Medicorum Graecorum 5.3.2 Galeni De Proprius Placentis. Bryn Mawr Classical Review August 24 2000
  85. Nutton, Vivian (7 March 1990). “The Patient’s Choice: A New Treatise by Galen”. The Classical Quarterly. 40 (1): 236–257. doi:10.1017/s000983880002694x. JSTOR <a href="https://www.jstor.org/stable/639325 639325.
  86. Metzger BM. New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic. BRILL 1980. ISBN 90-04-06163-0 ISBN 978-90-04-06163-7.
  87. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304.
  88. Coxe, John Redman, The Writings of Hippocrates and Galen. Epitomised from the Original Latin translations. Philadelphia: Lindsay and Blakiston, 1846.
  89. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304.
  90. The start of this work, from the Singer translation, is online here.
  91. İngilizce çevirisi şuradadır: Brian, P., 1977, “Galen on the ideal of the physician”, South Africa Medical Journal, 52: 936-938
  92. Novo, Elsa García (2011). Galen on The Anomalous Dyskrasia (De Inaequali Intemperie). Madrid: Editorial Complutense. p. 82. ISBN 9788499380599.
  93. Claudii Galeni Pergameni (1581). Oliverum Popardum (ed.). De methodo medendi, libri XIV. Paris: La Rochelle: ex officina Petri Haultini. p. 179. Retrieved 7 August 2010.
  94. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24
  95. George of Pisida. Hexameron 1.1588f
  96. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  97. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24.
  98. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  99. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24.
  100. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  101. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24.
  102. Temkin O. Studies on late Alexandrian medicine. Bull Hist Med 3: 405–30, 1935
  103. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24.
  104. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  105. Dear P. Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700. Princeton, NJ: Princeton University Press (2001), 37–39. webarchive.
  106. Nutton, Vivian (7 March 1990). “The Patient’s Choice: A New Treatise by Galen”. The Classical Quarterly. 40 (1): 236–257. doi:10.1017/s000983880002694x. JSTOR <a href="https://www.jstor.org/stable/639325 639325.
  107. Reflections Chairman’s (2004). “Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting”. Heart Views. 5 (2): 74–85 [80].
  108. Al-Dabbagh S. A. (1978). “Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation”. The Lancet. 311 (8074): 1148. doi:10.1016/s0140-6736(78)90318-5. PMID 77431.
  109. Unani Tibb. Science Museum, London. http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/techniques/unanitibb.aspx”>accessed 29 Nov 2015.
  110. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  111. Jones, Raymond F. (1963). “The Anatomist”. Stories of Great Physicians. Whitman. pp. 46–47.
  112. Weiss, Roberto (1947). The Dawn of Humanism in Italy. London: H. K. Lewis & Co. Ltd. p. 19.
  113. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  114. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  115. Nutton V. Galen in the eyes of his contemporaries. BHM 58(3) fall 1984 315–24.
  116. Nutton V. From Galen to Alexander, aspects of medicine and medical practice in late antiquity. Dunbarton Oaks Papers. 38, 1984″ (PDF). Archived from the original (PDF) on 2008-12-16.
  117. Cosans C (1997). “Galen’s Critique of Rationalist and Empiricist Anatomy”. Journal of the History of Biology. 30 (1): 35–54. doi:10.1023/A:1004266427468. PMID https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11618979″>11618979.
  118. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  119. Brian, P., 1986, Galen on Bloodletting, Cambridge University Press
  120. Brock, A. J. (1916). On The Natural Faculties. London: William Heinemann. s. xv.
  121. Kotrc RF, Walters KR. A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic. Trans Stud Coll Physicians Phila. 1979 December;1(4):256–304.
  122. Linnaeus (1753). Species Plantarum. Tomus I. s. 359.