Teucrium chamaedrys (Kısamahmut)

derleyen:

Türk Uygarlığındaki yeri

Kemâderyûs (كمادريوس), bitkilerin Antik Yunancadaki karşılığı olan khamaidrys (χαμαίδρυς)’dan muharreftir. Metinlerimizde kullanılan bellût el-arz (بلوط االرض) ve yer pelîdi (ير پليدي) isimleri ise Antik Yunancadaki karşılığının Arapça ve Türkçeye tercüme edilmiş halidir. Bitkilerin yaprakları meşe yapraklarını andırır ve minyatür bir meşe gibi gözükmesini sağlar. İbn-i Şerîf, bu bitkilerin Türkçe adı olarak hamâdre kelimesini verir ancak bu ismin -nedenini belirtmemekle birlikte- sadece kadınlar tarafından kullanıldığını ekler.

Dioscorides, ağrılı idrar, zehirli hayvan ısırması, göz rahatsızlıkları, spazm ve öksürük vakalarında kullanıldığını, âdet söktürücü ve düşük yaptırıcı olarak yararlanıldığını aktarmıştır. İbn İmrân, kumlu yerlerde yetiştiğini, yapraklarının hindibaya benzediğini ve tadının da bellûtu andırdığını yazmıştır. Âdet söktürücü ve idrar söktürücü olarak kullanıldığını; Şerîf, taş düşürücü etkisi olduğunu yazmıştır.

Kumlu bölgelerde yetiştiği, yaprakları kâsni ve mârûl yapraklarına benzediği belirtilen bitkiler felç ve kulak şişi vakalarında kullanılmış, öksürük giderici, âdet söktürücü, idrar söktürücü ve taş düşürücü olarak faydalanılmıştır. Toplandıktan sonra uygun koşullarda saklanması halinde bir yıl boyunca etkisini kaybetmeyeceği belirtilmiştir.

Bu maddeye Teucrium lucidum taksonu da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.468.

Tarihi

Engebeli ve taşlık arazilerde yetişir. Bir karış uzunluğunda, yaprakları meşe yaprağına benzeyen, küçük kırmızı çiçekleri olan bir bitkidir. Bitki tohum dağıttığında hasat edilmelidir. Taze ya da kurutularak suya kaynatılıp içilirse spazm, öksürük, dalak sertliği, idrar güçlüğü ve yeni başlayan ödemler için faydalıdır. Âdet söktürücüdür ve fetüsü çeker. Sirke ile içildiğinde dalağı küçültür. Şarapla içilir ya da lapa olarak sarılırsa hayvan zehirlerine etkilidir. Balla birlikte eski yaraları temizler. Öğütülerek zeytinyağı ile sürülürse gözdeki buğulanmayı giderir. DI 3-98.

Tanımı

5 ila 30 cm büyüyebilir. Yapraklar dikdörtgensi ya da ters yumurtamsı dikdörtgensi, tabanda kamamsı ve kenarları dişlidir. Çiçek halkaları 4 ila 8 arası çiçek bulundurur. Çiçekler pembe ya da beyaz renklidir. Gövde yatık, dallar ise diktir. Çiçekler yaprak tabanlarında grup halinde görülür. Çiçekler erseliktir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Akdeniz havzası ve batı Asya’da yayılış gösterir. [HaritaSinonimlerHerbaryum] Yamaçlar, orman açıklıklar ve kayalık bölgelerde görülür. İl genelinde yaygın olarak gözlemlenmiştir. Haziran ve eylül ayları arasında çiçek açar. Deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda gözlemlenebilir.

Türkçe adları

Dilimizde kısamahmut, dalak otu, bodurmahmut otu, erkurtaran, kısacıkmahmut, kumacı ot, sıcak otu, yer meşesi ve yer palamudu adları ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins adını Troya’nın ilk kralı olan Teucer’den (Τεῦκρος) almıştır. Köklerinin Troya’ya dayandığını kabul eden Roma Uygarlığı için önemli bir isimdir. Dalak tedavisinde kullanılan bitkinin bu etkisini ilk keşfeden odur. Biçimsel benzerliği nedeniyle, cancan (Veronica chamaedrys) bitkisi de kralın adı ile anılmaktadır. Teucer, nehir tanrısı Skamander ile nimf Idaea’nın oğludur. Hayatı hakkında en erken bilgiler, Virgil’in Roma’nın kökenlerini anlattığı eseri Aeneas Destanı’nda yer almaktadır. Girit adasında yaşanan büyük bir kıtlık esnasında, ada halkının bir bölümü ile birlikte Anadolu’ya göç etmiştir. Troya şehrini kurmuş ve bu nedenle bir süre şehir Teukria, şehirde yaşayanlar ise Teukrialı olarak anılmıştır. Yeraltından gelecek bir düşmanla karşılaşacağı yere yerleşmesi gerektiği yönünde bir kehanet dinleyen Teucer, Troya yakınlarında konakladığı esnada çok sayıda tarla faresinin kamp alanına gelmesi üzerine şehri buraya kurar. Bölgedeki dağa da, Giritteki Ida dağının adının verir (Bugün Çanakkale sınırları içinde yer alan Kaz Dağı). Günümüzde Ayvacık, Çanakkale sınırları içinde bulunan Apollon Smintheus tapınağındaki fareler bu hadiseye işaret eder. Smitheus, ‘fare tanrı’ anlamına gelir ve farelerin yok edilerek ekinlerin korunmasını ya da farelerin düşmanı yok etmesini simgeler. Tür adı Antik Yunanca yer meşesi anlamına gelir. Tür, yaprakları itibariyle minyatür bir meşe ağacına benzemektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Chamaedrys major repens”tir.

Gıda

Yaygın olarak tüketilen bir sebze türüdür. Olgun olmayan meyveler çorbalara eklenir. Meyvelerde demir ve kalsiyum bulunur. Tohumları kavrularak kahve olarak tüketilir.

Tıp

İştah açıcı, uyarıcı, yaraları iyi edici ve ateş düşürücüdür. Gastrit rahatsızlıkları kolaylaştırıcıdır. Gut tedavisinde başvurulur. İdrar söktürücü, iltihap giderici, romatizma tedavi edici, büzücü, gaz giderici, terletici, uyarıcı ve toniktir.

Dikkat

Fotoğrafları