İçeriğe geç
Anasayfa » Spinacia oleracea (Ispanak)

Spinacia oleracea (Ispanak)

    FLORA NICOMEDIAE • TURKISTAN-TRANSOXIANA

    Nasıl tanırım?

    Kocaeli’nin doğal bitkisi değildir ve sadece bahçe ve tarlalarda görmek mümkündür.

    Habitat

    Bahçe, tarla

    Statü

    Kültür

    Çiçeklenme

    Mayıs – Haziran

    Arazi notu

    09 Nisan 2024 • İzmit • 40 m • Tarla

    Bilgi

    Ispanak, popüler kültürde büyük ölçüde Temel Reis (Popeye) çizgi roman ve çizgi film karakteriyle özdeşleşmiştir. Karakterin gücünü bir kutu ıspanaktan alması, bu sebzenin güç kaynağı imajını dünya çapında pekiştirmiş ve tüketimini artırmıştır.
    Öte yandan bu imaj bir hesaplama hatasına dayanmaktadır. Alman kimyager Erich von Wolf, ıspanağın demir içeriğini hesaplarken ondalık hatası yaparak 100 gramda 3.5 miligram olan değeri 35 miligram olarak raporlamıştır. Bu hata 1937’de düzeltilse de, Temel Reis karakteri çoktan bu yanlış bilgiyi popülerleştirmiştir.
    Yapraklarının içine karbon nanotüpler yerleştirilerek bitki biyonik bir dedektöre dönüştürülmüş, toprak altındaki sularda patlayıcı yapımında kullanılan kimyasalları (nitroaromatikleri) algılayan kökler, bu bilgiyi yapraklar aracılığıyla bir kızılötesi kameraya aktarmıştır.
    Yapraklarında fotosentezi sağlayan kloroplastlar izole edilerek güneş pili üretilmiştir.

    Folklor

    Yapraklar ve tohumlar çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Çiğ ile pişmiş ıspanağın tadı arasından belirgin bir fark vardır. Çiğ ıspanağın onda dokuzu sudan oluşur. Buharda pişirildiğinde ya da hızlı bir şekilde kaynatıldığında yüksek bir besin değerine sahiptir. A, C ve K vitamini ile magnezyum, manganez, demir ve folat açısından zengindir. Ayrıca B, B6 ve E vitamini ile kalsiyum, potasyum ve lif içerir. Yapraklarından tüketime uygun yeşil boya elde edilmektedir. Gaz giderici ve müshil etkilidir. İdrar taşlarını düşürmek için kullanılmıştır. Yapraklara akciğer ve bağırsak iltihabı vakalarında başvurulmuştur. Tohumlar nefes darlığı, karaciğer iltihabı ve sarılık tedavisinde önerilmiştir.
    Ispanak yüksek oranda kalsiyum ve demir içerir, ancak bünyesindeki oksalik asit bu mineralleri kilitler ve vücudun emmesini zorlaştırır. Ispanağı hafifçe pişirmek veya yanında C vitamini (limon/portakal) tüketmek bu kilidi kırarak besin değerini maksimuma çıkarır.

    Dikkat

    Demir ve kalsiyum içeriğinin yüksek olduğuna dair bilgi yanlıştır, aksine çiğ ıspanak içerdiği oksalik asit nedeniyle kalsiyum ve demir emilimini azaltır. Oksalikin seviyesi arttıkça demiri vücuttan uzaklaştırır. Aynı şekilde kalsiyumu bağlayarak vücut tarafından kullanılmasını engeller. Ayrıca ıspanaktaki demir bitkisel kaynaklıdır ve vücut tarafından emilimi %1.7 civarındadır. Bu nedenle, ıspanakla alınan demirin tamamı vücut tarafından kullanılamaz. Romatizma, artrit, gut ve böbrek taşı şikayeti olanlar bitkiyi tüketirken dikkatli olmalıdır. Yapraklarındaki yüksek oksalik asit, buharlama yöntemi ile azaltılabilir.
    Erkek ve dişi bitkiler ayrıdır. Dişi bitkiler daha geniş yapraklı, gür ve lezzetlidir. Erkek bitkiler ise ince, çelimsizdir ve sadece polen üretip hızla kururlar.


    Fotoğrafları

    Türkiye gözlemleri

    ETİMOLOJİ

    Cins adı Farsça diken anlamına gelir. Cinsin dikenli meyvelerine işaret eder. Hem dilimizdeki ıspanak kelimesi hem de cinsin bilimsel adı olan Spinacia aynı kökene sahiptir. Epitet Latince sebze anlamına gelir. Türün, yenilebilir olmasına işaret etmektedir.

    BİLİMSEL TANIM

    1 metreye kadar boylanabilen tek ya da çok nadiren iki yıllık bir bitkidir. Kök kırmızı ya da nadiren beyaz renkli ve koniktir. Gövde basit ya da birkaç dallı ve içi boştur. Taban yaprakları, gövde yapraklarından belirgin biçimde iridir. Yaprak ayası açık yeşil renkli, tebersi ila yumurtamsı, hafifçe sukulenttir. Yaprak kenarı düz ya da birkaç lob benzeri dişlidir.

    Çiçekler belirgin değildir. Sarı yeşil renkli ve 3 ila 4 mm çapındadır. Erkek çiçeklerin çiçek örtüsü genellikle dört parçalıdır. Meyve zamanı bırakte hafifçe sıkıştırılmıştır.

    Kesecik ters yumurtamsı ila neredeyse küresel, yassı ve yaklaşık 2,5 mm çapındadır. Perikarp kahverengidir. Dilimizde ıspanak adı ile bilinmektedir.

    Türk uygarlığı

    İsfanâh (إسفاناخ), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır.
    İbn Varrâk, faydalı bir sebze olup boğaz, akciğer, mide ve karaciğere yararlı olduğunu; Râzî, en zararsız sebze olduğunu; İbnü’l-Baytâr, göğüs şikâyetlerinde kullanıldığını; Şerîf, küçük dil ve boğaz rahatsızlıklarında başvurulduğunu, idrar söktürücü ve iltihap giderici etkisi bulunduğunu kaydetmiştir. Bitki Anadolu’da, kırık ve çıkık, menenjit, göz rahatsızlıkları, zatülcenp, idrar yolu hastalıkları, bel rahatsızlıkları, baş ağrısı, nezle, boğaz rahatsızlıkları, göğüs hastalıkları, hemoroit, sıtma, cilt hastalıkları, tüberküloz, mide hastalıkları, felç, kızamık ve kalp ağrısı vakalarında kullanılmış, öksürük giderici, kusturucu, ateş düşürücü, ses açıcı ve besleyici olarak faydalanılmıştır. Isfanah çorbasının yapımında kullanılan bitkinin tüketilmesinin bel ağrısını geçirdiği ve yorgunluğu giderdiği belirtilmiş, ayrıca yaşlılar için münasip bir gıda olduğu ifade edilmiştir.
    © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.421-422.

    Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

    Bir yanıt yazın

    E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir