Spartium junceum (Katırtırnağı)

Türk Uygarlığındaki yeri

Dâr şîşa’ân (دار شيشعان), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır, ikinci kelime Türkçe çiçek kelimesinden muharreftir ve çiçek ağacı anlamına gelir. İbnü’l-Baytâr’ın el-Cami adlı eserinden Türkçeye yapılan tercümede bitkinin ‘ûd firengî (عود فرنكي) ve şimşek ağacı (شمشك اغاجى) olarak da bilindiği kaydedilmiştir.

İnce dallı, küçük yapraklı ve sarı çiçekli bitki(ler), kan tükürme, penis ve testis yaraları, idrar güçlüğü ve mesane şikâyetlerinde kullanılmış, gaz giderici ve dişleri güçlendirici olarak başvurulmuştur. Ağacın bir parçasına günlük dumanı tutulduktan sonra ipeğe sarılarak yastık altına konulursa rüyada istenilen şeyin görüleceğine inanılmıştır. ‘Acâ’ibü’l-Mahlûkât’ta iltihap giderici olan bitkinin meyvesinin ayrıca cinsel hazzı arttırıcı olduğu da kaydedilmiştir.

Temimî, yağının, ödem, nezle, migren, eklem ağrısı, gut ve romatizma vakalarında kullanıldığını, ereksiyonu sağladığını; Gâfikî, üç türü olduğunu, üçünün de sarı çiçekleri olduğunu ancak birinin çiçeklerinin kokusuz olduğunu yazmıştır.

İdrîsî’nin bitki ile ilgili verdiği tanım hayli karışıktır, bitkinin Akdeniz havzasında görüldüğünü kaydeder ki büyük olasılıkla Spartium cinsine bağlı bir baklagillerden bahsetmektedir. Şerîf, yapraklarının küçük, çiçeklerinin ise sarı renkli ve kokulu olduğunu, çiçeklerinin yağları tatlandırmak için kullanıldığını, ayın on dördünde ahşabı günlük dumanına tutulduktan sonra ipeğe sarılarak yastığın altına konursa, yapılacak işin iyi sonuçlanıp sonuçlanmayacağına dair rüya gördürdüğüne inanıldığını aktarmıştır. İbn-i Şerîf bitkinin dikenli olduğunu ve Kuzey Afrika’da bulunduğunu; hem İbnü’l-Baytâr hem de İbn Cenâh, sarı çiçekli bitkinin parfüm yapımında kullanıldığını yazmıştır. Plinius’a göre kokusu tarif edilemeyecek kadar güzeldir Bütün bu kaynaklara bakıldığında dâr şîşa’ân konusunda bir sözbirliği olmadığı, baklagiller ailesine bağlı olmak kaydıyla neredeyse tüm hoş kokulu, sarı çiçekli ve dikenli çalıların (Cytisus, Spartium, Calycotome, vb.) bu isimle adlandırıldığı görülüyor

Başka bir bağlantı, zayıf olmakla birlikte, Cytisus scoparius türünün Çin tıbbındaki adı olan chin-ch’iao kelimesinde görülür, bu isim şîşa’ân kelimesi ile hayli yakındır. Bitki Çin tıbbında, soğuk algınlığı ve öksürük vakalarında kullanılmış, morluk giderici olarak faydalanılmıştır. Madde başında yer verdiğimiz üç takson da makilik alanlarda görülür ancak Spartium junceum’un kokusu tarife sığmayacak kadar eşsizdir

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.285-286.

Tarihi

Uzun gövdeli, yapraksız bir bitkidir ve dalları üzüm dallarına benzer. Meyvesi bakla formunda, çiçek ise sarı renklidir. Tohum ve çiçekleri hidromel ile içilirse risksiz bir biçimde ağız yoluyla temizler. Ancak meyve aşağıdan da temizlenmeyi sağlar. Sürgünlerin suyu suda bekletildikten sonra aç karnına içilirse siyatik hastalarına faydalıdır. Ayrıca tuzlu su ya da deniz suyunda bekletildikten sonra siyatik hastalarına lavman yapılır. Kanlı maddeleri de dışarı atar. DI 4-154.

Tanımı

1 ila 3 metre büyüyebilir. Çok sayıda gövde görülür. Yapraklar dökülücü, 1 ila 3 cm uzunluğunda, 2 ila 4 mm genişliğindedir ve grimsi yeşil sürgünler taşırlar. Sarı renkli çiçekler hoş kokuludur ve 2 cm çapındadır. Yazın sonuna doğru meyveler siyah rengine döner ve patlayarak tohumlara etrafa saçarlar. Çiçek kurulu 5 ila 20 arası sayıda çiçek bulundurur. Tohumlar ağustos ve ekim aylarında olgunlaşır. Çiçekler erseliktir. Atmosferik kirliliği tolere edebilir. Geçirgen toprağı ve güneşli bölgeleri tercih eder. -18 dereceye kadar dayanıklıdır. Tohumlar ekilmeden önce yirmi dört saat ılık suda bekletilmelidir. Çabuk çimlenirler.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Akdeniz havzasında yayılış gösterir. [HaritaSinonimlerHerbaryum] Yamaçlar, orman açıklıkları ve çalılıklarda görülür. İl genelinde yaygın olarak gözlemlenmiştir. Nisan ve temmuz ayları arasında çiçek açar. Deniz seviyesinden 600 metreye kadar olan rakımlarda gözlemlenebilir.

Türkçe adları

Dilimizde katırtırnağı, borcak, borçoh, boruk ve kuş çubuğu adları ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca taraklama anlamına gelir. Cinsin bu amaçla kullanılmasına işaret eder. Tür adı Latince saz gibi anlamına gelir. Türün gövde yapısının Juncus (saz) türlerine benzemesine işaret eder.

Tıp

Sürgünler taze ya da kurutularak kalp uyarıcı, müshil, idrar söktürücü, kusturucu olarak kullanılır. Oldukça güçlü idrar söktürücü etkileri vardır.

Dikkat

Bilgi

Saplarından elde edilen lif kenevir ikamesi olarak kullanılır. Bu liften kağıt elde edilir ve ayrıca yastıkların içine konulur. Çiçeklerinden sarı boya elde edilir. Çiçeklerinden elde edilen yağ parfüm yapımında kullanılır.

Fotoğrafları


Yorumlar

  1. Salih Kabak avatarı
    Salih Kabak

    Siteniz çok güzel , doğada gördüğüm bitkiler hakkında en güzel bilgileri burada buluyorum , yapanlardan Allah razı olsun .

Görüşünüzü Yazın