Salvia viridis (Zarif şalba)

derleyen:

Uyarı: Site sahibi, sitede yer verilen her türden bilginin uzman görüşüne dayandırılmaksızın kullanılmamasını şiddetle tavsiye eder.

Özet

Salvia viridis (Zarif şalba) genelde çalılık alanlarda görülen ve bahar başından yaz ortasına kadar çiçek açan tek yıllık bir bitkidir.

Hiyerarşi

Plantae

Bitkiler

Lamiales

Ballıbaba takımı

Lamiaceae

Ballıbabagiller

Salvia

Adaçayı

Tanımı

Salvia viridis (Zarif şalba) genellikle 15 ila 25 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde basit ya da dallı, salgılı ya da salgısız cılız tüylü ve tepesinde genellikle yeşil renkli tutam bulunmaktadır. Yapraklar basit, dikdörtgensi yumurtamsı, 5 cm uzunluğunda, 2,5 cm genişliğinde, kenarları kütdişçikli ve sapı 2 ila 5 cm uzunluğundadır. Çiçek halkaları 4 ila 6 çiçekli ve ıraksak ya da yakındır. Bırahteler genişçe yumurtamsı, 10 mm uzunluğunda, 10 mm genişliğinde ve ikincil bırahte mevcuttur. Çiçek sapı 2 ila 3 mm uzunluğunda, dik ve düzleştirilmiştir. Çanak tüpsü, 7 ila 10 mm uzunluğunda, meyve zamanı 12 mm uzunluğunda, güçlü biçimde bükülmüş, salgısız cılız tüylü ya da salgılı tüylü ve üst dudak kesiktir. Taç leylak mor ila beyaz renkli, 12 ila 15 mm uzunluğunda, tüp düz, içeride çıplak, üst dudak geniş ve oraksıdır. Fındıkçıklar dikdörtgensi eliptik, 3 mm uzunluğunda ve 1,5 mm genişliğindedir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Akdeniz havzası ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir ancak günümüzde Avrupa’ya da dağılmıştır. [HaritaSinonimlerHerbaryum] Çalılık, kayalık yamaçlar ve tahrip edilmiş arazilerde görülen bitki umumiyetle mart ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1300 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Türkçe adları

Dilimizde zarif şalba ve ada çayı adları ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins adı Latince iyileştirici anlamına gelir ve bu bağlamda cinsin tıbbi özelliklerine işaret etmektedir. Tür adı Latince yeşil anlamına gelir. Epitet tercihinin nedeni açık değildir. İkili adlandırma öncesi adı “Horminum coma viridi”dir. Bu cümlede, bitkinin tepesinde bulunan ve coma adı verilen yapının yeşil olduğu kastedilmiş ancak bu türde coma menekşe renklidir. Beri taraftan viridis kelimesi, canlılık ve gençlik gibi anlamları da verir. Bu durumda tıbbi etkileri de kastedilmiş olabilir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Urmînun (ارمينن), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan horminon (ὅρμινον)’dan alınmıştır. Dioscorides, göz rahatsızlıkları, ödem ve vücuda giren yabancı cisimleri çıkarmak için kullanıldığını, cinsel istek arttırıcı olarak başvurulduğunu belirtmiştir. Yarım arşın uzunluğunda olduğu, tohumlarının boy tohumlarına benzediği ve tarlalarda yetiştiği bildirilen bitkinin, metinlerimizde göz rahatsızlıklarının tedavisinde kullanıldığı ve şişlik giderici olarak faydalanıldığı yazılmıştır.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.686.

Tarihi

Görünüm itibariyle Marrubium’a benzer, gövde yarım arşın uzunluğunda ve dört köşelidir. Tohumları yetiştirilen adaçayından farklıdır. Şarapla içildiğinde afrodizyak olduğuna inanılır. Balla birlikte albugo ve lökomaları temizler. Su ile sürüldüğünde şişlikleri dağıtır ve kıymıkları çıkartır. DI 3-129.

Gıda

Yapraklar çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir.

Tıp

Yapraklar ve çiçekli gövdeler aromatik ve antiseptiktir. Diş etini iyileştirmek için gargara olarak kullanılmıştır.

Fotoğrafları