Site icon Kocaeli Bitkileri

Salvia rosmarinus (Biberiye)

Biberiye

Salvia rosmarinus; 29/10/2023; Bayındırlık; 108 m.; yol kenarı. © Hüseyin Doğan

Özet

Salvia rosmarinus (Biberiye) özellikle Akdeniz mutfaklarında popüler olan, ayrıca süs bitkisi olarak yetiştirilen meşhur bir bitkisidir.

Hiyerarşi

Plantae

Bitkiler

Lamiales

Ballıbaba takımı

Lamiaceae

Ballıbabagiller

Salvia

Adaçayı

Türk Uygarlığındaki yeri

Biberiyye (ببريه), bitkinin Türkçedeki karşılığıdır ancak kökenini tespit edemedik. Olasılıkla Antik Yunancadaki peperi (πέπερι) ile bağıntılıdır ancak bağıntı bizim açımızdan açık değildir. Bitki metinlerimizde Arapça karşılıkları olan iklîl el-cebel (اكليل الجبل) ve hasa el-bân (حصى البان) adları ile karşılanmıştır. Ayrıca, Antik Yunanca karşılığı olan dendro libanotis (δένδρον λιβανωτίς)’ten muharref dendrolivanio (ذندروليوانو) da tercih edilmiştir.

Dioscorides, taç olarak başa takıldığını, sarılık vakalarında kullanıldığını, yorgunluk giderici olarak faydalanıldığını ve çalışmadan önce suyunun içildiğini yazmıştır. İbnü’l-Baytâr, ateş yakmak için kullanıldığını, İskenderiye’de yetiştirildiğini ve parfümcüler tarafından satıldığını; Gâfîkî, idrar söktürücü ve müshil etkisi bulunduğunu, etlerin çabuk bozulmaması için içine konulduğunu aktarmıştır.

Bitki Anadolu’da parfüm üretiminde kullanılmış, sinir hastalıkları, baş ağrısı ve idrar yolu rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmıştır. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.223.

Tarihi

Biberiye çelenk yapımında kullanılmaktadır. Sürgünleri narin yapraklarla çevrilidir, uzun, ince, içi beyaz, dışı soluk yeşil renkli ve baskın kokuludur. Suda kaynatılarak çalışmadan önce içilir, ardından yıkanır ve şarap içerse sarılığı iyileştirir. Ağrı kesici ve tatlı şarap merhemine karıştırılmaktadır. DI 3-75.

Tanımı

Salvia rosmarinus (Biberiye) halihazırda bazı kaynaklarda Rosmarinus officinalis adı ile geçmektedir. Genellikle 50 ila 150 cm büyüyebilen bir bitkidir. Kökü lifli ve dalları yükselici ila diktir. Yapraklar 10 ila 25 mm uzunluğunda, 1 ila 2 mm genişliğinde, koyu yeşil renkli ve üst bölümde buruşuk cılız tüylü iken alt bölümde beyaz kaba tüylüdür. Çiçek durumu sapı ve çiçek sapı beyaz yıldızsı kaba tüylüdür. Çanak 3 ila 4,5 mm uzunluğunda, yarısından bölünmüş, beyaz kaba tüylü, meyve zamanı genişleyici, damarlı ve tüysüzcedir. Taç soluk mavi renkli ve 8 ila 12 mm uzunluğundadır. Fındıkçıklar kahverengidir.

Gözlem bilgileri

Salvia rosmarinus doğal olarak Akdeniz havzasında yayılış gösterir ancak günümüzde diğer bölgelere de yayılmıştır. [HaritaSinonimlerHerbaryum] Orman açıklıkları, yamaçlar ve yol kenarında görülen bitki umumiyetle şubat ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 400 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Türkçe adları

Dilimizde biberiye, beyaz püren, kuşdili, hasalban, akpüren, akpürün ve zeytin çiçeği adları ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins adı Latince iyileştirici anlamına gelir ve bu bağlamda cinsin tıbbi özelliklerine işaret etmektedir. Tür adı Latince denizin şebnemi anlamına gelir. Cins doğal olarak Akdeniz’e bakan yamaçlarda görülmektedir.

Gıda

Genç sürgünleri bahar olarak, kendisi ise süs bitkisi olarak kullanılmıştır. Etleri marine etmekte de başvurulmuştur. Yaprak ve çiçekler çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Taze ya da kurutulmuş yapraklarında çay elde edilmiştir.

Tıp

Çayı özellikle sindirim sistemine faydalıdır. Yağı ise cilt bakımında kullanılmıştır. Derin temizlik sağlar ve antibakteriyel ürünlerden daha mikrop kırıcı özelliğe sahiptir. Bunalım, zihinsel yorgunluk ve gerginliğe iyi gelir. Güçlü bir antiseptiktir. Antiseptik, spazm çözücü, aromatik, büzücü, kardiak, gaz giderici, terletici, yatıştırıcı, uyarıcıdır. Güçlü aromatik bir kokuya sahip olan biberiye çiçeklerinden kıvamı yoğun bir bal elde edilirdi. Kök ve bitkinin suyu sarılığı tedavi eder ve yorgunluk gidermek amacıyla kullanılırdı. Yaprakları günlük yağı gibi kokan bitkinin taze kökü yaralara, rektal prolapsusa ve basura uygulanırdı.

Görme için de faydalı bulunan bitkinin tohumundan göğüs rahatsızlıkları için içecek yapılırdı. Çil temizleyici olarak da kullanılan biberiye şarapla birlikte alındığında kadın hastalıkları üzerinde de etkili olduğu bilinirdi. Meyvesi idrar yolları, kulaklar, göz ülseri ve görme için kullanılmış, ayrıca süt artışı sağlaması için başvurulmuştur. Bal ile birlikte alındığında öksürük giderici olduğu kabul edilirdi. Tetanos vakalarında biberiye, şifaotu ve safran kaynatılarak kullanılmıştır. İdrar söktürücü etkisi nedeniyle de yaygın olarak başvurulurdu.

Dikkat

Bilgi

Erişkin bitki böcek kovucudur ve bu nedenle yaprakları giysi dolaplarına konulur. Yağı sabun ve parfüm yapımında kullanılmıştır. Hafızaya faydalı olduğu düşünüldüğü için geçmişte öğrenciler tarafından taç halinde başa takılmıştır.

Fotoğrafları

Exit mobile version