Raphanus raphanistrum (Eşek turpu)

Tanımı

15 ila 60 cm büyüyebilir. Önemli bir nektar ve polen kaynağıdır. Dört taç yapraklı, çiçekler mor, beyaz, sarı ve hafif turuncu renklerde olabilir. Donlara dayanıklıdır. Tek bir kazık kökü vardır. Yapraklar; almaşlı dizilişli, dişli, tırtıklı ve bölünmüş olabilir. Altı ercik görülür. Çiçekler erseliktir. Çok hızlı yayılır. Tohumlar bahar aylarında doğrudan dışarı ekilebilir. Bunlar iki hafta sonra çimlenirler.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak batı Asya, kuzey Afrika ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak istilacı tür olarak dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. [HaritaSinonimlerHerbaryum] Tarlalar, yol kenarı ve tahrip edilmiş arazilerde görülür. İl genelinde yaygın olarak gözlemlenmiştir. Mart ve mayıs ayları arasında çiçek açar. Deniz seviyesinden 400 metreye kadar olan rakımlarda gözlemlenebilir.

Türkçe adı

Dilimizde eşek turpu, turp otu, karaturp, kara mancar ve yabani turp adları ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins etimolojisi açık değildir. Turp için geleneksel olarak kullanılan Antik Yunanca mahreçli bir kelimedir. Tür adı Latince turp gibi anlamına gelir. Türün Raphanus raphanistrum subsp. sativus (Turp) ile benzerliğine işaret eder.

Türk Uygarlığındaki yeri

Turb (ترب), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır. Kâşgarlı Mahmud bitkinin Türkçe karşılığı olarak turma kelimesini verir. Metinlerimizde bitkinin Süryanicedeki karşılığı olan fugla (ܦܘܓܐܠ)’dan muharref fücl (فجل) adı da tercih edilmiştir.

Dioscorides, mideye zararlı olup gaza neden olduğunu, bağırsaklara faydalı olduğunu, gözaltı lekeleri, saçkıran, cilt lekeleri, mantar zehirlenmesi, bademcik iltihabı, yılan ısırması, ödem ve öksürük vakalarında kullanıldığını, balgam söktürücü, sindirim kolaylaştırıcı ve idrar söktürücü olarak faydalanıldığını; yağının cilt temizleyici olarak kullanıldığını ve cilt hastalıklarında etkili olduğunu belirtmiştir.

Hûzâye, tohumlarının kusturucu olduğunu; İbn Varrâk, sindirimin güç olmakla birlikte balgam söktürücü olduğunu, çiğ yapraklarını tüketmenin iştahı açtığını; el-Minhâc, yağının, felç, soğuk kaynaklı kulak ağrısı ve kulak çınlaması, cilt hastalıkları vakalarında kullanılıp cildi güzelleştirmek için uygulandığını belirtmiştir. İbnü’l-Baytâr, aşırı tüketiminin mide bulantısına neden olduğunu; Rufus, gaza ve kusmaya neden olduğunu; Oribasius, cilt lekeleri ve morlukları gidermek için uygulandığını; el-Faracî, eklem ağrılarını giderdiğini ve iştahı açtığını; İbn el-‘Avvâm, zehirli hayvan ısırması vakalarında kullanıldığını, böbrek ve mesane şikâyetlerinde başvurulduğunu, öksürük giderici ve cinsel arzuyu uyandırıcı olduğunu, bitkinin bir parçasının akrebin üzerine atıldığında onu öldürdüğünü; Râzî, bitkiyi tüketenin akrep sokması halinde çok az acı hissedeceğini, saçları uzattığını yazmıştır.

Turb Anadolu’da, kulak rahatsızlıkları, bademcik iltihabı, sarılık, ödem, saçkıran, boğaz rahatsızlıkları, göz rahatsızlıkları, baş ağrısı, cilt hastalıkları, işitme sorunları, nefes darlığı, eklem ağrısı, böbrek hastalıkları, mesane hastalıkları, karaciğer hastalıkları ve ereksiyon sorunlarının tedavisinde kullanılmış, kusturucu, cinsel istek arttırıcı, sperm arttırıcı, öksürük giderici, panzehir, sindirim kolaylaştırıcı, idrar söktürücü, taş düşürücü, âdet söktürücü, iştah açıcı, süt arttırıcı, tüy çıkartıcı ve ağrı kesici olarak faydalanılmıştır. Ahî Çelebi, yılan ve akrebin yuvasına turb konulduğunda dışarı çıkmadıklarını aktarmıştır. Yüz bakımında7591 kullanılan bitkinin rüyada görülmesi kazanç olarak yorumlanmıştır.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.668-670.

Tarihi

Dioscorides 1-37: Turp yağı, diğer yağlarda olduğu gibi çekirdeklerinden hazırlanır. Bitlenmeye bağlı kaşınmaları giderir ve yüzdeki pürüzleri ortadan kaldırır. Ayrıca sebze yemeği yapılırken kullanılır.

2-112 (Raphanus raphanistrum subsp. sativus): Turp lezzetlidir ancak mideye iyi gelmez, gaz ve geğirmeye neden olur. İdrar söktürücüdür. Yemekten sonra tüketilirse bağırsakları rahatlatır ve sindirime yardımcı olur. Yemekten önce alınırsa kusturucudur, ayrıca duyuları da keskinleştirir. Haşlanarak tüketilirse kronik öksürüğe faydalıdır. Kabuğu soyulmuş kökü sirke ve balla alındığında kusturucudur ve ödemi olanlar için uygundur. Lapa olarak kullanılırsa dalak hastalığına iyi gelir. Balla birlikte yaraların yayılmasını durdurur, morluğu giderir, engerek ısırığına faydalıdır, kel noktaları onarır. Delice unu ile doğum lekelerini siler. Mantar kaynaklı rahatsızlıklara iyi gelir ve âdet söktürücüdür. Tohumları kusturucu ve idrar söktürücüdür. Sirke ile içildiğinde dalağı küçültür. Ilık sirke ve balla kaynatılarak gargara yapılırsa boğaz ağrısına iyi gelir. Şarapla içildiğinde yılan ısırığına iyi gelir. Sirke ile uygulanırsa kangreni sınırlar. Yabani turpun, ekili turpa benzeyen yaprakları vardır, ancak kökleri ince ve uzundur. Hem kök hem de yapraklar şifalı ot niyetine kaynatılarak tüketilir. Isıtıcı ve idrar söktürücüdür.

Plinius 19-26: Turpun bazı durumlarda kabuğunun bazı ağaçların kabuğundan daha kalın olduğu görülmüştür. Turp gaz ve geğirmeye neden olur. Öte yandan yeşil zeytin ile yenirse bu etkisi azalır. Mısır’da tohumundan yağ çıkarılması nedeniyle çok değerlidir ve diğer bitkilere tercih edilerek daha çok yetiştirilir. Orada tahıldan daha çok kâr getirir ve vergisi de tahıldan daha azdır. Eskiler yapraklarının formuna göre turpu üçe ayırmıştı, günümüzde ise bunlara ek olarak Algida, Suriye ve Pontus turpu ile leuce ve armorica turpları da bilinmektedir. Turpun kalitesi gövdesinden anlaşılır. Turpun gevşek ve nemli toprağa ekilmesi gerekir, gübreyi sevmez ancak ince bir saman sarılması iyi olur, soğuğu sever ve bu nedenle soğuk iklime sahip Almanya’da bir bebek boyuna kadar büyüyen örnekleri vardır. Birçok kişi turpu mart, nisan ve eylül aylarında eker. Hekimler çiğ turpun aç karnına tuzla yenilirse kusturucu olup iç organlardaki kaba sıvıları atacağını söyler. Bitkinin usaresinin bazı diyafram hastalıklarının tedavisinde gerekli olduğu söylenir, çünkü Mısır’da yapılan deneylerde kalpte oturan phthiriasisin (insanlarda görülen üç farklı tür bitin neden olduğu rahatsızlıkların genel adı, örn. kasık biti) başka bir şeyle ortadan kaldırılamayacağı bulunmuştur. Kış aylarında faydalı bir sebze olarak kabul edilmekle birlikte dişlere zararlıdır. Turp ile asma yan yana ekilmez.

20-13: Mideyi temizler, balgam ve idrar söktürücüdür ve safra salgılarını ayırır. Turp kabuğu şarapta kaynatılarak alınırsa mesane taşlarını kırar ve dışarı atar. Kabuğun sirke ve suda kaynatılması yılan sokmalarına merhem olarak sürülür. Bal ile sabah aç karnına alınırsa öksürüğe iyi gelir. Turp ve turp tohumu kavrulursa yan ağrılarına faydalıdır. Yaprakları kaynatılarak ya da doğrudan turpun suyu içilirse phthiriasis için mükemmeldir. Turp dövülerek deri altı iltihaplarına merhem yapılır.  Kabuğu balla karıştırılarak morluklara uygulanır. Uyuşuk kişilere sıcak olarak yedirilir. Kavrularak balla dövülen tohumu astım hastalarına verilir. Cerastes (Coluber cerastes) ve akrep sokmalarında faydalıdır. Eller turp ya da turp tohumu ile ovulursa bu yaratıkların vereceği ağrı hissedilmez. Akrebin üzerine turp konulursa ölür. Turp mantar ve Hyoscymus zehirlenmelerinde faydalıdır. Citiumlu Apollodorus ökseotu zehirlenmesinde turp tohumunun suda dövülerek, Tarentumlu Apollodorus ise suyunun doğrudan içilmesini tavsiye eder. Turp dalağı azaltır, karaciğer rahatsızlıkları ve bel ağrılarına iyi gelir, sirke ya da hardalla alındığında ödem, uyuşukluk, epilepsi ve melankoliye faydalıdır. Turp balla yenirse bağırsak ülseri ve göğüs iltihabına iyi gelir. Kaynatılması âdet söktürücüdür. Sirke ve balla alınırsa bağırsak kurtlarını atar. Üçte biri kalana kadar kaynatılıp şarapla içilirse bağırsak fıtıklarına iyi gelir. Medius’a göre kaynatılarak verilise kan tükürmeye iyi gelir ve kadınlarda süt artışı sağlar. Hipokrat, saçları dökülen kadınların başlarına turp sürmelerini ve rahim ağrılarını geçirmek için de göbeğe uygulanması gerektiğini yazar. Turp yaralanmış cildi doğal rengine geri döndürür. Demokritos, tohumlarını yemekle birlikte yenmesinin afrodizyak olduğunu belirtir. Aç karnına turp yemek kusturucudur. Eğer ilaç olarak kullanılan turp fazla etki gösterdiğinde hemen Hyssopus alınmalıdır.

Gıda

Taze yapraklar çiğ ya da pişirilerek tüketilebilir. Salatalarda kullanılabilir. Yapraklar zaman geçtikçe acılaşır. Gerektiğinde hardal yerine kullanılabilir. Çimlendirilmiş tohumları salatalarda sos olarak tüketilebilir. Çiçek tohumları brokolinin yerini alabilir, hafif buharda beş dakika kadar pişirilmelidir.

Tıp

Romatizma tedavisinde kullanılır. Antimikrobiyal özellikleri vardır.

Dikkat

Fotoğrafları