Prunus spinosa (Güvem)

Tanımı

Genellikle 4 ila 8 metre büyüyebilen bir bitkidir. Dallar kırmızımsı kahverengi, sağlam, çıplak ve dikenlidir. Dalcıklar kırmızımsı kahverengi ve yoğun biçimde havlıdır. Kış tomurcukları morumsu kırmızı ve havlıdır. Sitipüller mızraksı, kenarları salgılı ve ucu sipsivridir. Yaprak sapı 5 ila 7 mm uzunluğunda, havlı, yaprak ayası dikdörtgensi ters yumurtamsı, eliptik yumurtamsı ya da nadiren dikdörtgensi, 2 ila 4 cm uzunluğunda, 0,8 ila 1,8 cm genişliğinde, abaksiyal yüzeyde sarımsı yeşil, havlı, adaksiyal yüzeyde koyu yeşil, seyrekçe havlı, tabanı yuvarlak ila genişçe kamamsı, kenarları dişli ve ucu küt ila sivridir.

Çiçekler tek olup yapraklardan önce çıkmaktadır ve 1 ila 1,5 cm çapındadır. Çiçek sapı 6 ila 8 mm uzunluğunda ve çıplak ya da seyrekçe havlıdır. Çanak yapraklar üçgensi yumurtamsı, dışı çıplak, kenarı dişli ve ucu sivridir. Taç yapraklar beyaz, soluk mor damarlı, dikdörtgensi, tabanı kamamsı ve ucu küttür. Ercikler 20 ila 25 adet, yumurtalık çıplak ve tepecik top başlıdır. Meyve siyah, küresel, elipsoit ya da konik, 1 ila 1,5 cm çapında, mumlu ve çıplaktır. Mezokarp yeşil, endokarp kahverengi, yumurtamsı ila elipsoit, düzleştirilmiş ve buruşuktur. Dilimizde güvem, kuş eriği, çakal eriği, ayı eriği, dağ eriği, domuz eriği, kum eriği ve yaban eriği adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Doğal olarak Avrupa ve Akdeniz havzası ile Türkistan arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Çalılık ve orman sınırlarında görülmektedir. Umumiyetle mart ve nisan ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince erik anlamına gelir. Doğrudan erik meyvesini tanımlayan bir kelimedir. Epitet Latince dikenli anlamına gelir ve açık bir şekilde türün dallarında görülen dikenli yapılara işaret eder.

Kullanımı

Meyvelerinden pekmez yapılmıştır. Meyveleri çiğ ya da pişirilerek yenilmektedir. Kuru meyvelerinden ve yapraklarından çay elde edilmektedir Çekirdeklerinden tespih yapılmıştır. Yapraklarından yeşil bir boya elde edilmiştir. Meyvelerden koyu gri ve yeşil boya elde edilmiştir. Kabuğu bir alkalide kaynatılarak sarı boya elde edilmiştir.

Taze meyveleri güçlü bir büzücüdür. Çiçekleri ishal tedavisinde kullanılmıştır. Aşırı tüketimi solunum yetmezliği ve ölüme neden olabilir. İshal giderici, spazm çözücü, müshil, büzücü, temizleyici, terlemeyi arttırıcı, idrar söktürücü ve ateş düşürücüdür. Çiçekler demlenerek ishal (özellikle çocuklar için), mesane ve böbrek bozuklukları, mide zayıflığı tedavisinde kullanılmıştır. Kabuk tanen bakımından zengindir. Mürekkep yapmak için tercih edilmiştir. Olgunlaşmamış meyveler yüz maskesi yapımından kullanılmıştır. Meyveleri kansızlık ve diyabet tedavisinde önerilmiştir. Kalp hastalıkları, egzama, astım, bronşit vakalarında başvurulmuştur.

Türk Uygarlığındaki yeri

Gögem (گوگم) kelimesi gök kelimesi ile bağıntılı gözükmektedir. Bitkinin meyveleri de gök mavisi rengindedir. Hacı Paşa’ya göre gögem, göğüs ağrısı için zararlıdır ve sancılara neden olur. Envâ-ı Emrâz’da ise yüz lekelerini gidermek için uygulanması tavsiye edilmiştir.

Prunus spinosa günümüzde güvem olarak bilinmektedir. Anadolu’nun birçok bölgesinde de küçük farklarla bu ad altında bilinir. Ancak bunun bizim gögem ile aynı bitki olduğundan emin değiliz. Çünkü metinlerimizde gögeme dair, yukarıya aldıklarımız dışında hiçbir detay yoktur, bu kelime ve hatta bu takson kaynaklarımızın hiçbirinde de geçmez. Bu durumda, gögemin mezkûr etkileri ilk defa kaynaklarımız tarafından tespit edilmiş ve/veya metne dökülmüş olabilir. Halîmî, Farsça âlûçe kelimesinin Türkçe karşılığını “karasak gögem yemişüdür” ve “uvacuk saruca erük, tag erügi” olarak vermiştir. Lügat-ı Halîmî’de ise “âlûçe, uvacuk saruca erük, tıb kitâblarında böyle tashîh olunmışdur, eğerçi ba’zı erbâb-ı lugat gügemdür diye nakl eyledi” cümlesi ile meyvenin renginin sarı olduğu tekrarlanmıştır.

Yabani erik meyvesi ve kabuğu üçte biri kalana kadar şarapta kaynatılırsa bağırsak gevşekliği ve mide sancısını durdurur. PL 23-68.