Platanthera (Sümbülsalebi)


Dolaşım

BitkilerKuşkonmaz takımıSalepgiller › Sümbülsalebi

Genel bilgiler

Yumruları bölünmemiş ve turp yumrusu formundadır. Gövdenin tabanı 2 ya da nadiren 3 adet iri yaprak taşır. Çiçek kurulu silindirik, genellikle gevşek, beyaz ya da soluk yeşil çiçekler barındırır. Türkiye’de 4, Kocaeli’de 1 tür yayılış göstermektedir. Ormanlık alanların sınırları ile nemli çayırlarda görülür. Cins kuzey yarımküreye özgüdür.

Etimoloji

Yunanca “geniş başçıklı” anlamına gelir. Başçıkların orkideler içinde alışılmadık biçimde geniş olan yapısına işaret eder ki bu durum cins için ayırt edici özelliktir. Başçık, bitkilerde polenleri barındıran yapıya verilen addır.

Geleneksel tıp

Cinse bağlı Platanthera bifolia türü hem batı hem de İslâm tıbbında kullanılmıştır. İslam tıbbında bitki “dilkü ṭaşaġı, ḫuṣyetü’s̱-s̱aᶜleb, it keseri, sāṭıryūn” isimleri ile bilinmektedir. Bu isimlerde atıf, bitkilerin özellikle kullanılan parçası olan yumruların testise benzemesinedir. Ayrıca bitki bu benzerlik nedeniyle, daha önce bahsi geçen buzidan (Anacamptis) ile yer yer karıştırılmış gibi gözükmektedir. Ayrıca, İşaret Doktrini kapsamında, testise benzeyen yumrular, cinsel isteği arttırmaya yönelik olarak kullanılmaktadır.

Dioscorides’e göre bitki spazm çözücü ve afrodizyak etkilidir.

Plinius: Kökün alttaki büyük yumrusu erkek, üstteki küçük yumrusu ise kız çocuğuna hamile kalınmasını sağlar.

Suetonius, imparator Caligula’nın cinsel isteğini arttırmak için bu bitkiyi tükettiğini yazmaktadır. Bitkinin şehvet arttırıcı özelliği Plutarhos tarafından da yinelenmektedir.

Akşemseddin, bitkinin kan temizleyici özelliği olduğunu yazar.

Tabîb İbn-i Şerîf, bitkinin yumrusunun ağızda çiğnenerek cinsel isteği arttırdığını ve erkek üreme organını işlevsel hale getirdiğini bildirmektedir.

Hacı Paşa, bitkinin göğüs ve dalaktaki katılıkları açtığını ve cinsel isteği arttırdığını kaydeder.

Hekim Beşir Çelebi, nefes açıcı, iştah arttırıcı, hafıza güçlendirici ve sperm arttırıcı olarak kullanılan terkipte bu bitkiye de yer vermektedir.

Sabuncuoğlu Şerefeddin, Hekim Beşir Çelebi’nin yazdıklarına ek olarak, gut, felç, eklem ağrısı, sarılık ve siyatik vakalarında, cinsel gücü arttırıcı, sindirimi kolaylaştırıcı etkilerini de ilave eder.

Cerrâh Mesud, saç ve sakalda erken ağarma vakalarında kullanıldığını, ayrıca cinsel gücü arttırıcı özelliği olduğunu aktarır.

İbn Sînâ, spazmlara karşı etkili olduğunu, felç vakalarında kullanıldığını ve cinsel isteği arttırıcı özelliği olduğunu belirtir. Yine İbn-i Sînâ’ya göre bitki, Evliya Çelebi‘nin cinsel gücü arttırıcı olarak tüketildiğini rivayet ettiği sakankur kertenkelesinin (Scincus scincus) etkisine eşittir.

Beyrûnî, bitkinin etkilerinin buzidan (Anacamptis) ile aynı olduğunu aktarmakla yetinir.

İbn Baytâr, felç ve spazm vakalarında kullanıldığını yazdıktan sonra, sakankur mukayesesini tekrarlar.

Literatür

De Orchideis Europaeis Annotationes 20, 26, 35. 1817. Rich.