Tanımı
Genellikle 30 ila 60 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Gövde dik ya da yükselici, sitolonsuz, dikenlidir. Üst yapraklar genellikle tek yaprakçıklı, diğerleri üç yaprakçıklı, yaprakçıklar yumurtamsı ila dikdörtgensi, minik dişli, 5 ila 20 mm uzunluğunda, 3 ila 10 mm genişliğindedir. Çiçekler kısaca saplı, gevşek salkımlar halindedir. Çanak çan biçiminde, 5 ila 10 mm uzunluğundadır. Taç pembe renkli, 6 ila 10 mm uzunluğunda, bazen beyaz renkli, bayrakçık sıklıkla mor çizgilidir. Meyve yumurtamsıdır. Tohumlar pürüzsüzdür. Dilimizde kaşıkkıran, demirdelen, dikenli öküzçanı, kayık çiçeği, sabankıran, yandak, yandukta ve yantak adları ile bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Ononis spinosa subsp. leiosperma doğal olarak Balkanlar ile Kafkasya arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Kayalık yamaçlar, bağlar ve tarlalarda görülen bitki umumiyetle mayıs ve ağustos ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.
Etimoloji
Cins adı Antik Yunanca eşeğin işine yarar anlamına gelir. Cinse bağlı bazı türlerin sivri dikenleri vardır ve bu nedenle sadece eşekler tarafından tercih edilirler. Epitet Latince dikenli anlamına gelir. Türün gövdesinde görülen sivri dikenlere işaret eder. İkili adlandırma öncesi adı “Ononis floribus subsessilibus solitariis lateralibus, caule spinoso”dur. AltEpitet ise Antik Yunanca pürüzsüz tohum anlamına gelir ve alttürü, türden ayıran özelliğine işaret eder. Özgün tanımda bu “seminibus 1-2 laevissimis” olarak belirtilmiştir.
Kullanımı
Genç sürgünler pişirilerek, çiçekler çiğ olarak tüketilir. Kökünün tadı meyanköküne benzer. Kökleri idrar söktürücü, öksürük giderici, iştah açıcı ve taş düşürücüdür. Bunun yanında yatıştırıcı, iltihap giderici, iştah açıcı ve kanı pıhtılaştırıcıdır. Ayrıca çeşitli cilt sorunları ve anüs iltihabı vakalarında kaynatılarak kullanılır. Ortaçağda üretilen kılıçlar bu bitkinin usaresinin olduğu bir suya daldırılır, daha sonra kılıç havada tutulur bir biçimde ata binilerek dörtnala rüzgara karşı sürülürdü.
Türk Uygarlığındaki yeri
Şirş
Şirş (شرش), bitkinin Arapçadaki karşılığıdır.
Dioscorides, hemoroid ve diş ağrısı tedavisinde kullanıldığını, taş düşürücü olarak faydalanıldığını aktarmıştır. Anadolu’da, diş ağrısı vakalarında kullanılmış, idrar söktürücü ve taş düşürücü olarak faydalanılmıştır.
Bir karış ya da daha uzun, çalımsı, çok boğumlu ve koltuklu, yuvarlak kafalı, tüylü, aromatik ve küçük yaprakları sedefotu ya da Lotus’a benzeyen bir bitkidir. Dikenleri çıkmadan önce toplanarak tuzlu suda bekletilirse lezzetli olur. Dallarında güçlü ve keskin dikenler bulunmaktadır. Kabuğu soyularak içilen kökü idrarı temizler ve taşları kırar. Ekşi şarapla kaynatılıp suyla karıştırılırsa gargarası diş ağrısını geçirir. DI 3-18.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.649.
Fotoğrafları
Ononis spinosa subsp. leiosperma (Boiss.) Širj. | Beih. Bot. Centralbl. 49(2): 590 (1932).
Leave a Comment