İçeriğe geç

Olea europaea (Zeytin)

Zeytin


Anahtar kelimeler: Tıbbi bitkiBoya bitkisiYenilebilir bitki, Akdeniz elementi.

Dolaşım

Bitkiler › Ballıbaba takımı › Zeytingiller › Zeytin › Zeytin

Dağılımı

Bitki doğal olarak Akdeniz havzasında yayılış gösterir ancak mutfak değeri nedeniyle dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir.

Genel bilgiler

10 ila 15 metre büyüyebilen bir ağaçtır. Geniş bir taca sahiptir. Gövde sıklıkla budaklıdır. Dallar silindiriktir. Yapraklar mızraksı ila ters yumurtamsı, 20 ila 86 mm uzunluğunda ve 5 ila 17 mm genişliğinde, neredeyse sapsız, koyu yeşil renkli, üst yüzeyi tüysüz, alt yüzeyi gümüşîdir. Salkımlar yapraklardan daha kısadır. Çiçekler beyaz renkli ve kokuludur. Meyve üzümsü, küresel ya da dikdörtgensi, parlak siyah, kahverengimsi yeşil ya da nadiren fildişi renklidir.

Gözlem

Çalılık, kayalık bölgeler ve makiliklerde görülür. İl genelinde yaygın olarak gözlemlenmiştir.

Yaygın adları

Zeytin, Delice, Erkek zeytin, Yabani zeytin.

Çiçek zamanı

Mayıs-Haziran ayları.

Yükseklik

0-900 metre arası.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca “yağ” anlamına gelir. Cinsin meyvelerinden elde edilen ve mutfak değeri yüksek olan zeytinyağına işaret eder. Dilimizdeki “zeytin” kelimesi Fenike orijinlidir. Tür adı Latince “Avrupa” anlamına gelir. Türün yayılış alanına işaret eder.

Tarihi

Theophrastus: Zeytin denizden 60 kilometre ötesinden sonra yetişmez (Bu bilgi gerçekle örtüşmez, zeytin denizden yüzlerce kilometre ötede de görülür).

Plinius: Fenestella’ya göre, Lucius Tarquinius Priscus döneminde İtalya, İspanya ve Afrika’da zeytin ağacı yoktu (Bu bilgi zeytinin Asya kıtası orijinli olması gerçeği ile örtüşür). Günümüzde ise Alpleri aşmış ve Galya ile İspanya’ya kadar yayılmıştır. Zeytinyağının fiyatı ilk defa Appius Claudius Caecus döneminde kanunla düzen altına alınmıştır. Gnaeus Pompeius Magnus döneminde ise Roma artık zeytinyağı ihraç ediyordu. Magera’da bulunan bir zeytin ağacının dallarına, savaş alanında kahramanlık gösteren askerinin silahlarıın asılması adettendi. Ömürleri çok uzundur, Herkül ya da Minerva tarafından dikilen zeytin ağaçları hâlâ ayaktadır.

Hesiodos, tohumdan zeytin eken birinin o ağaçtan kendi elleriyle zeytin toplayacak kadar yaşamadığını söyler (Bu bilgi doğru bir bilgi değildir).

Fabianus’a göre çok soğuk ve çok sıcak iklimlerde zeytin ağacı yetişmez (Aslında ağaç yetişir ancak meyvenin olgunlaşıp olgunlaşmayacağı şüphelidir).

Zeytin ağacı ile ilgili en erken kayıtlar Anadolu’ya aittir. Homeros’a göre zeytinyağı, sıvı altındır. Antik Yunanda sporcular oyunlardan önce vücutlarına zeytinyağı sürerdi (Mezopotamya kültürlerinde de tahta geçen hükümdarın bütün vücuduna zeytin yağı sürülürdü), oyunların galiplerine ise zeytin tacı ve zeytinyağı verilirdi. Hayvansal yağlar “barbarlarla” ilişkilendirildiği için bitkisel yağlar ön planda idi ve zeytinyağı da başı çekiyordu.

Akdeniz havzasında her çocuk doğduğunda bir zeytin ağacı dikme geleneği vardır. Antik Mısır’da zeytin ağacı doğrudan tanrıça İsis ile ilgiliydi.

Mutfak

Hem yağı hem de meyvesi Akdeniz mutfağında yaygın olarak tüketilir.

Geleneksel tıp

Yağı safra söktürücü, besleyici, yumuşatıcı, yatıştırıcı ve müshildir. Haricen kaşıntı, böcek sokması ve yanıklara uygulanır. Biberiye ile birlikte kepek giderici olarak kullanılır. Yaprakları antiseptik, büzücü, ateş düşürücü ve yatıştırıcıdır. Ateş vakalarında kaynatılarak kullanılır. Kabuğu büzücü ve ateş düşürücüdür.

Galen: Yabani zeytinin özü bulanık görme vakalarında etkilidir. Yağı uzun süre alınırsa görme bozukluklarına neden olabilir. Bağırsakları rahatlatmak için  karın bölgesine sürülür.

Dioscorides: Olgunlaşmamış meyvelerinden elde edilen yağ sağlık için çok faydalıdır. Bağırsakları iyileştirdiği için mideye de iyi gelir. Ağızda tutulduğunda hem diş etlerine faydalıdır hem de dişleri güçlendirir. Terlemeyi engeller. Bekletilmiş yağı ise sindirim sistemi üzerinde olumlu etki yapar. Zehirlenme vakalarında kusturucu olarak kullanılır. Yabani zeytinden elde edilen yağ da faydalıdır. Baş ağrısını giderir. Saçkıran vakalarında etkilidir. Yaprakları göz ilacı olarak kullanılır.

Plinius: Yaprakları büzücü ve temizleyicidir. Çiğnenerek yaralara uygulanır. Yağla birlikte sürüldüğünde baş ağrısını giderir. Balla kaynatılarak diş iltihaplarını giderir. Yaprakların suyu çeşitli göz rahatsızlıklarında etkilidir. Çiçekleri de yapraklara benzer özelliklere sahiptir. Beyaz zeytin midenin üst bölümleri için faydalıdır ancak bağırsaklar için zararlıdır. Siyah zeytinde ise durum tam tersidir. Amurca (zeytinyağı tortusu) diş etlerini güçlendirir, gevşek dişlere uygulanır ve ağız yaralarını tedavi eder. Genç dalları yakılarak elde edilen maddeye spodyum denir ve bu göz iltihabını hafifletmek ve yaraları temizlemek için kullanılır. Omphacium adı verilen zeytinyağı diş etlerine faydalıdır ve ağızda tutulduğunda dişleri beyazlatır.

İbn-i Sînâ: Vücut yapısını korur. Yaprakları terlemeyi engeller. Saç koruyucusu olarak kullanılır ve saçta görülen ağarmaları geciktirmek için başvurulur. Kaşıntı ve yaralar üzerinde etkilidir. Siyatik ve gut vakalarında başvurulur. Koruk suyu çürük dişleri çıkarmak için kullanılır. Yağı baş ağrısı, kulak iltihabı ve diş eti kanamalarında faydalıdır. Yağının tortusu çeşitli göz sorunlarında kullanılır. Astım ve diğer akciğer sorunlarda yararlıdır. Meyvesi yemekten önce alınırsa bağırsakları gevşetir. Yağı sıcak suyla birlikte panzehir etkisi gösterir.

Tıbb-ı Nebevî: Hemoroit ve zatülcenp vakalarında kullanılır. Hadislerde yağının yetmiş farklı hastalığa deva olduğu zikredilir. Çocukların ağızlarındaki yaraları gidermek için kullanılır.

Muyîddin Mehî: İştah arttırıcıdır. Mideye faydalıdır.

Abdulvehhâb bin Yusuf: Böbrek ağrısı vakalarında yağı kullanılır. Mideye faydalıdır. Yüzdeki sarılığı giderir. İştah açar. Sperm sayısını arttırır.

Biliyor musunuz?

Tohumlarından elde edilen yağ sabun yapımında kullanılır. Meyvesinden mor, yapraklarından sarı boya elde edilir.

Fotoğrafları

Literatür

Species Plantarum 1: 8. 1753. L.

Bir Yorum Yazın